فصل دوم کتاب تفکر یونانی فرهنگ عربی

فصل دوم کتاب تفکر یونانی فرهنگ عربی

فصل دوم – منصور و ترجمه

ایدئولوژی حکومتی در اوایل دوره عباسیان و نهضت ترجمه

سیاست‌های اولین خلفای عباسی و به‌ویژه المنصور (حکومت 75-754) و پسرش المهدی (حکومت 85-775) در ریشه‌یابی نهضت ترجمه یونانی- عربی دارای اهمیت فراوان است. درواقع این‌ها بودند که این نهضت را به این شکل به‌راه انداختند. فعالیت‌های ترجمه در عهد بنی‌امیه، همان‌طورکه در فصل 3. 1- به آن اشاره شد، از نقش اجتماعی مهم نهضت ترجمه‌ای که عباسیان به‌راه انداختند، برخوردار نبود. در تلاش برای فهم انگیزه‌های آنان، بررسی نقش ایدئولوژی حکومتی اوایل عهد عباسیان و یا به‌طور مشخص‌تر، نقش عنصر زرتشتی ساسانی در شکل‌گیری این ایدئولوژی ضروری است.

المنصور، بانی بغداد، دومین خلیفه و بنیان‌گذار واقعی حکومت و سیاست‌های عباسیان که عمری آن‌چنان طویل را برای آن تضمین کرد، عموماً از سوی نویسندگان عرب‌زبان به‌عنوان بانی و مروج نهضت ترجمه معرفی می‌شود.

این واقعیت به‌طور عام در منابع درجه دوم تأیید نمی‌شود (معمولاً المأمون در این رابطه نقش اصلی را به‌خود اختصاص می‌دهد)، اما این واقعیت غیرقابل مناقشه است.

اول آن‌که، شهادت دو مورخ مستقل را که جزو منابع اصلی ما برای فرهنگ اوایل دوره عباسی هستند در اختیار داریم. اولین آن‌ها المسعودی (وفات 956) است که گفتگوی یکی از نوادگان المنصور یعنی خلیفه القاهر (حکومت 4-932) را با یک مورخ یا ثبت‌کننده سنت (اخباری) به …

انتقال خلافت به عراق و نهایتاً به بغداد پس از به‌قدرت رسیدن عباسیان، زندگی عباسیان را در مرکز یک جمعیت فارسی‌زبان قرار داد. درنتیجه، تاریخ و فرهنگ این جمعیت بالضروره نقش مهمی در تعیین فرهنگ جدید عباسیان در فرآیند شکل‌گیری ایفا کرد. شناخت رویکرد این جمعیت به دانش کلاسیک یونانی بااهمیت است.

شرح منشاء و انتقال دانش و علوم آن‌چنان‌که از مجموعه این روایات برمی‌آید روشن است. زرتشت مشون اوستا را که حاوی تمام دانش بود از اهورامزدا، پروردگار نیک، دریافت کرد (شماره 1). اما خرابی‌های اسکندر کبیر در ایران موجب پراکندگی این متون در سراسر جهان شد (شماره 2) یونانیان و مصریان دانش خود را از این متون زرتشتی که اسکندر به یونانی و قبطی ترجمه کرده بود استخراج کردند (شماره 3). امپراطوران ساسانی متعاقباً وظیفه جمع‌آوری این متون و دانش مستخرج از آن‌ها را از نقاطی که در آن‌ها پراکنده شده بودند، به‌دوش گرفتند (شماره‌های 7-6): هند و بیزانس توسط منابع ذکر شده‌اند و ابوسهل چین را نیز به آن‌ها افزوده است (شماره‌های 4 و 6). به‌طور مشخص اعتبار شکل‌دهی به اصول دینی مکتوبات مزدایی به امپراطور اردشیر و وزیر او تنسر داده شده است (شماره 6)، درحالی‌که شاهپور مسئول جمع‌آوری مکتوبات غیردینی …

تاریخ ستاره‌شناختی، تاریخ اقوام برحسب ادوار دوری با طول زمان مختلف تحت اختیار ستارگان و سیارات است. کتاب النهمطان ابوسهل که روایت فوق‌الذکر (بند ج) از آن نقل شد دقیقاً یک تاریخ ستاره‌شناختی است و اگر اولین کتاب از این نوع در عربی نباشد، قطعاً در زمره اولین آن‌هاست. ابوسهل بعد از نقل تاریخ انتقال علوم، روایت خود را با بیان صریح نتیجه داستان به‌پایان می‌برد. او، بعد از اظهار مطلب شماره 8، چنین می‌گوید:… 

اتخاذ ابعاد برجسته ایدئولوژی حکومتی ساسانیان از سوی المنصور در انتخاب کارکنان عالیرتبه اداری نیز منعکس است. کاملاً واضح است که المنصور، بنا به‌دلایلی که به برخی از آن‌ها به‌اختصار اشاره کردم و بسیاری از آن‌ها خارج از حیطه کار فعلی است، حساب می‌کرد که ایرانیان پرورش‌یافته در فرهنگ ساسانی، صرف‌نظر از سابقه تشرف و وابستگی به اسلام، از خدمتگزاران با وفای خلافت او و سلسله عباسی به‌طورکلی هستند. جانشینان بلافاصل او نیز با این برآورد هم‌رأی بودند (حداقل می‌توان گفت که قدرت ایرانیان در دربار خلافت در زمان المهدی افزایش یافت)، و درنتیجه مشاهده می‌کنیم که بالاترین سطوح اداری و امور کاخ عباسیان کاملاً در دست خانواده‌هایی چون برمکیان و نوبخت، که مشهورترین آن‌ها هستند، قرار می‌گیرد. این اوضاع تا زمان ترور فضل‌بن‌سهل، از خاندان برامکه و مشاور و وزیر المأمون، در سال 202/818 ادامه یافت، اگرچه از شدت آن به‌علت سقوط برمکیان در سال 187/803 و بی‌ثباتی ناشی از جنگ داخلی بین الامین و الامأمون کاسته شده بود.

جدیدترین ها

مطالب مرتبط