فصل چهارم – مأمون و نهضت ترجمه

المأمون در سال 170/786 یعنی زمانی که نهضت ترجمه کاملاً پا گرفته بود متولد شد و در محیطی بارور شده با رویکرد‌های برامکه، یعنی پرشورترین حامیان آن نهضت، پرورش یافت. در جوانی، طبق روایت الاخباری، با اشتیاق تمام کتب باستانی را می‌خواند و مطالعه می‌کرد. او بی‌شک به عنوان یک فرد تا زمانی که خلیفه شد، نه تنها ارزش‌های نهضت ترجمه و آنچه را که آن معرفشان بود یک خیر فرهنگی می‌شمرد بلکه این ارزش‌ها، ارزش‌های غالب در بین متفکران مرو، پایتخت او در خراسان و محل اعلام خلافت او در سال 196/812، و البته بغداد، که در سال 204/819 به عنوان خلیفه در آن وارد شد، بود. در نتیجه، این که او هم مانند اسلاف خود فعالانه نهضت ترجمه را ترویج خواهد کرد نه در آن زمان مورد تردید قرار داشت و نه امروزه باید مورد تردید قرار گیرد. در عوض آنچه که باید انجام گیرد این است که نشان داده شود روایاتی که او را مبتکر نهضت ترجمه و یا مهمترین بانی ترجمه‌ها معرفی می‌کنند، روایات بعدی با اهداف کاملاً مشهود تجدیدنظر طلبانه بوده است. بنابراین با توجه به این که نهضت ترجمه یک واقعیت اجتماعی بود و به فرض این که این گزارشات تجدیدنظر طلبانه مدعی نقش عمده او در نهضت ترجمه اندکی از واقعیت را منعکس کرده باشند، سئوال اصلی باید این باشد که او چه استفاده خاصی از آن می‌کرده است.