فصل سوم – گفتمان اجتماعی دینی و نهضت ترجمه

آغاز الهیات اسلامی (علم الکلام) موضوع مباحثات فراوانی بوده است. برای کار فعلی ما در اینجا نقطه آغاز آن به اندازه توجه به برخی از ابعاد آن که مستقیما بر شتاب نهضت ترجمه تأثیر گذاشته‌اند، اهمیت ندارد. قبل از هر چیز به طور کلی می‌توان گفت که اولین مباحثات بین مسلمین که می‌توان آن را مباحات «کلامی» خواند نتیجه تحولات اجتماعی و سیاسی در همان سده اول اسلام و قبل از ظهور نهضت ترجمه بوده است. مسائل مرتبط با جانشینی، ارتباط رهبریت با ایمان و بی‌اعتقادی، وقتی که این ارتباط مناسب شمرده نمی‌شد، به نظر می‌آید که موضوعات اصلی آن مباحثات بوده است. جدل با غیرمسلمین هم در زمره این مباحثات بود. با این زمینه چیزی به وجود آمد که وان اس (van Ess) آن را «کلام مناقشه» نامگذاری کرده است و در حقیقت بخشی از گفتمان سیاسی جامعه نوپای اعراب مسلمان بوده است…