تحلیل گفتمان سیاسی به تحلیل کردن گفتمان سیاسی میپردازد. این گفته شاید بیاهمیت و حشو به نظر برسد اما همواره بر آن پرسشهایی مطرح میشود، از جمله: گفتمان سیاسی چیست؟ مشخصههای گفتمان سیاسی کداماند؟ با چه روشهایی قابل تحلیلاند؟ گفتمان سیاسی عمدتاً «شکل پیچیده ای از فعالیت بشری» توصیف شده (شیلتون و شفنر 1997: 207) و بر این مبنا تعریف شده که سیاست بدون زبان به پیش نمیرود. به همین ترتیب، استفاده از زبان در ساختار گروههای اجتماعی به چیزی منتهی میشود که در مفهوم کلی به آن «سیاست» میگویند. اما «گستره» این مفهوم تا کجا میتواند باشد؟ به بیانی دیگر «سیاست» و به تبع آن «گفتمان سیاسی» چیست؟
بدیهی است که رسانهها به طور کلی در اشاعهی سیاست و میانجیگری بین سیاستمدارها و مردم در مفهوم انتقادی، نقش مهمی بازی میکنند. بنابراین موضوعاتی که روزنامههای معتبر در صفحات اول، سرمقالهها و تفسیرها مطرح میکنند، مثالهای خوبی برای متنهای سیاسی به حساب میآیند. در ماه فوریه و مارس 2003، مهمترین رویدادهای سیاسی که به عنوان سرمقالهها را در رسانههای عمومی به خود اختصاص داده بود، مسئلهی جنگ عراق و بحران خاورمیانه بود که برای همه به راحتی نمونههایی از متن سیاسی تلقی میشود. اما اگر به سرمقالههای یک سال پیش از آن نگاهی بیندازیم میبینیم که اوضاع متفاوت بوده است. برای مثال عنوان اصلی روزنامهی تایمز در 12 آوریل 2002 پای شکستهی دیوید بکهام بود. تیتر اصلی در صفحهی اول روزنامه این بود، «پای بکهام مایهی اختلاف نظر بلر». اولین جملههای این متن را در اینجا میآوریم:
Forget the Middle East. And who cares about next week’s B The one issue that had Tony Blair and his ministers on tenterh yesterday’s Cabinet meeting—together with the rest of the co was David Beckham’s foot.
Such has become the national obsession with the broken bone England captain’s left foot, sustained during Manchester European
Cup quarter-final clash with Spain’s Deportivo La Coruna on Wednesday night, that the Prime Minister interrupted the meeting to declare that «nothing was more important» to the country’.
World Cup preparations than the state of Beckham’s foot.
[خاورمیانه را فراموش کنید، بودجهی هفتهی بعد چه اهمیتی دارد؟ آنچه مایهی نگرانی تونی بلر و وزیرانش در جلسهی دیروز هیئت وزیران و نیز تمام مملکت شد، پای دیوید بکهام.
پای چپ شکستهی کاپیتان انگلستان به مسئلهی ملی تبدیل شده است. این اتفاق چهارنشبه شب در مرحلهی یک چهارم نهایی بازی منچستر یونایتد با باشگاه اسپانیایی دپرتیو لاکرونیا روی داد و نخست وزیر جلسه هیئت وزیران را قطع کرد تا گوشزد کند «هیچ چیزی مهمتر از» پای شکستهی دیوید بکهام برای بازیهای مقدماتی جام جهانی کشور نیست.]
موضوع دیگری که در همان روز به سرمقالهی روزنامهی تایمز تبدیل شد شکایت صدراعظم آلمان، شرودر، از خبرنگاری بود که گفته بود او موهایش را رنگ میکند. این عنوان، که حتی میتوانست سرمقالهی اصلی روزنامه قرار گیرد، رابطهای بین رنگ مو و اعتبار سیاستمداران برقرار کرد. در مقاله ی دیگری در همین زمینه در همان روز میخوانیم (روزنامهی تایمز 12 آوریل 2002، ص 16):
(2) The Christian Democrat deputy Karl-Josef Laumann added to the Chancellor’s fears when he said: «A man who colours his hair is certainly capable of trimming statistics. «
[نایب رئیس حزب دمکرات مسیحی، کارل جوزف لومان، با این گفته به نگرانی صدراعظم افزود: مردی که موهایش را رنگ میکند، مطمئناً میتواند اصلاحاتی در آمارها هم انجام دهد.]
سیاستشناسان از اصطلاح “politainment” (دورنر 2001) برای توصیف این پدیدهی جدید، یعنی همزیستی سیاست و سرگرمی، استفاده کردهاند. این یعنی به حداقل رساندن محتوای واقعی و افزودن جنبهةای سرگرمکننده برای «به فروش رساندن» سیاست. این مثالها نشان میدهد که سیاست مفهومی گسترده و قابل انعطاف دارد، از دیدگاه نقشگرایی هر موضوعی را میتوان سیاسی یا سیاسیشده تلقی کرد (مونتیگل 2002). به بیان دیگر آنچه «سیاسی» تلقی میشود به شرکتکنندگان حاضر در یک موقعیت ارتباطی بستگی دراد. اما یادآوری این نکته لازم است که انواعی از متن و اشکال گفتوگو هست که به پیش نمونهای مفهوم «سیاسی» نزدیکترند. این متنها یا آراء، عقاید و رفتارهای سیاسی یک جامعه را مطرح میکنند (مثل کتابهای درسی، مقالات علمی، گزارشها) یا متنهایی هستند که در شکل دادن به هر جامعه یا گروه سیاسی اهمیت زیادی داشتهاند. (مانند رسالهها، بیانیههای احزاب سیاسی، سخنرانی سیاستمداران).
معمولاً چنین «پیش نمونه»های متن سیاسی هستند که موضوع تحلیل گفتمان قرار میگیرند. روشهای تحلیلی بسیاری برای پدیدههای مختلف گفتمان سیاسی در رسانهها و حوزههای دیگر به کاربرده شده است، که شامل رویکردهای متنی، کاربردشناختی، گفتمانی ـ تاریخی و اجتماعی ـ شناختی میشوند (قس. کتبانام فیلتون و شفنر 1997 و نیز مقاله های ویراستهی شیلتون و شفنر 2002). در کتاب شیلتون و شفنر (211: 1997) وظیفهی تحلیل گفتمان سیاسی چنین تعریف شده است: تحلیل گفتمان سیاسی و ریزدانههای رفتار زبانی را به سیاست یا رفتار سیاسی مرتبط میکند. موقعیتها و فرآیندهای سیاسی را میتوان با اتکا به چهار نقش (کارکرد) راهبردی که به صورت واسطه عمل میکنند، به انواع گفتمان و سطوح نظام گفتمانی مرتبط کرد. این چهار نقش عبارتند از:
1- اجبار
2- مقاومت، مخالفت و اعتراض
3- پنهانسازی
4- مشروعیت بخشی یا مشروعیت زدایی
پژوهش در این زمینه را میتوان به صورت آیندهنگر یا گذشتهنگر انجام داد. یعنی تحلیلگر میپرسد با استفاده از چه نوع ابزار زبانی، نقشی خاص در موقعیتی خاص ایفا میشود. یا می تواند با انتخاب های زبانی مشخص شده در هر متن شروع کند و سپس آنها را به راهبردهای مورد بحث مرتبط کند.
تحلیل گذشتهنگر را میتوان برای پاسخدادن به این سؤال که چرا یک واژه، گروه یا ساختار خاص بر گزینههای محتمل دیگر ترجیح داده شده است نیز به کار برد. اگر دوباره نگاهی به مثال شمارهی 2 در بالا بیندازیم، متوجه میشویم که حرف سیاستمدار آلمانی به صورت نقل قول مستقیم مطرح شده است، در حالی که واژههای خود کارل جوزف لومان عیناً در اختیار خواننده قرار داده نشده است، بلکه نسخه ی انگلیسیای از جملههای او که به زبان آلمانی بوده و از یک روزنامهی آلمانی گرفته شده، در دسترس خواننده قرار گرفته است. به بیان دیگر، فرآیند ترجمه در تولید متنی که در نهایت در روزنامهی تایمز منتشر شده نقش میانجی ایفا کرده است. ترجمه پدیدهای بسیار رایج برای تقریباً همهی انواع گفتمان سیاسی است. در اینجا با چند مثال به تشریح این فرآیند میپردازیم. در ژانویه و فوریهی 2003 روزنامهی خبری آلمانی زبان اشپیگل گزیدههای ترجمه شدهای از کتاب توفان تهدیدکننده اثر کنت پولاک را همراه با گزارش های این روزنامه دربارهی بحران عراق منتشر کرد. اشپیگل همچنین مقالههایی در مورد همین موضوع چاپ کرد که روشنفکرانی به طرفداری یا علیه جنگ عراق و یا در نقد استدلالهای یکدیگر (بینامتنیت) آنها نوشته بودند. از جملهیاین افرادجان لوکاره و لئون دووینتر نیز، که مقالههایشان به صورت ترجمههای آلمانی منتشر میشود، به چشم میخورد.
در واقع جملههای همین نسخههای آلمانی است که متعاقباً مورد نقد قرار میگیرد. گروهی از اعضای آتلانتیک بروکه، انجمن دوستی آلمانی ـ آمریکایی، مقاله ای با عنوان پیامی به ملت ایالات متحدهی آمریکا در 16 فوریهی 2003 در نیویورک تایمز منتشرک کردند و نسخهی آلمانی آن در روزنامهی فرانکفورتر آلگماینه در 22 فوریهی 2003 چاپ شد. پیام رادیویی هفتم مارس 2003 بوش، رئیس جمهور آمریکا، را آژانس مطبوعاتی dpaبه زبان آلمانی تولید کرد و در اینترنت در اختیار عموم گذاشت. متن قطعنامهی 1414 سازمان ملل در خصوص عراق که در نوامبر 2002 به تصویب رسید، در هر شش زبان رسمی آن سازمان (عربی، چینی، انگلیسی، فرانسوی، روسی و اسپانیایی) معتبر است. یک ترجمهی آلمانی از آن در اینترنت قابل دسترسی است و گزیدههای آلمانی آن مرتباً در سخنرانیهای سیاستمداران آلمانی و در رسانهها نقل میشود. نامهای از طرف سران هشت کشور اروپایی برای حمایت از سیاست آمریکا در برابر عراق در چند روزنامهی اروپایی (30 و 31 ژانویهی 2003) به زبانهای بومی منتشر شد. بیانیهای سیاسی با عنوان «ما برای صلح و عدالت ایستادهایم» در مارس 2003 هم زمان در اینترنت به زبان انگلیسی
با ترجمههای آن به پرتقالی، اسپانیایی، ترکی، فرانسوی و ایتالیاییی و ترجمههای گزارشگونه به کرهای، مقدونی، هلندی، چینی، لهستانی، یونانی، ژاپنی، روسی و … در دسترس است.
این مثالها نشان میدهد که تا چه حد گفتمان سیاسی به ترجمه تکیه دارد و ترجمه در حقیقت بخشی از تکامل گفتمان و پلی بین گفتمانهای مختلف است. از طریق ترجمه است که اطلاعات از مرزهای ملی فراتر میرود و در اختیار ملتهای مختلف قرار میگیرد. و البته عکسالعملی که در یک کشور به بیانیههای منتشر شده در کشورهای دیگر نشان داده میشود غالباً عکسالعمل به اطلاعاتی است که از طرق ترجمهها در اختیار قرار میگیرد. همانطور که گفته شد تحلیل گفتمان سیاسی رفتار زبانی را به رفتار سیاسی مربوط میکند. این رفتار زبانی به خوبی بازتابدهندهی شواهد مربوط به رفتار میانجی شده، یعنی میانجیگری فرآیند ترجمه است. بنابراین لازم است که در تحلیل متنهای سیاسی پدیده ی ترجمه به طور کامل در نظرگرفته شود. نظر من این است که تحلیل گفتمان سیاسی آنطور که باید به جنبههای مختلف ترجمه توجه نکرده است. استدلالهای من در این مقاله عبارتند از:
- رشتهی مطالعات ترجمه میتواند کمکهای بسیاری به رشتهی تحلیل گفتمان سیاسی بکند.
- مطالعات ترجمه و تحلیل گفتمان سیاسی در حال حاضر دغدغهها و مفاهیم مشترکی دارند که مِتوان از آنها به نفع هر دو رشته استفاده کرد.
در اینجا چند مثال از متنهای ترجمه شده میآوریم (متنهای سیاسی و نیز متنهای مرتبط با سیاست، عمدتاً شامل دو زبان آلمانی و انگلیسی) و آنها را از دیدگاه مطالعات ترجمه بررسی میکنیم. این مثالها تأثیرات سیاسی و انتخاب راهحلهای ترجمهای خاص را به یکدیگر ربط میدهند؛ همچنین فرآیندهای انتقال اطلاعات از طریق ترجمه به فرهنگی دیگر، یا ساختار و نقش متنهای موازی معتبر در فرهنگهای مربوطه را بررسی میکند. به طور خلاصه این مثالها هم به ترجمهی سیاست و هم به سیاست ترجمه توجه دارند. بعد از بحث دربارهی مثالها، بعضی از مسائل اصلی در رشتهی مطالعات ترجمه را که به رشتهای مستقل تبدیل شده است، مطرح میکنیم. پس از آن به مسائل مشترک در مطالعات ترجمه و تحلیل گفتمان سیاسی خواهیم پرداخت، تا ببینیم این دو رشته تا چه حد میتوانند همکاری میان رشتهای داشته باشند.
فصل سوم
2– گفتمان سیاسی در ترجمه
