نزدیک شدن گفتمان‌ها به یکدیگر

admin
مارس 8, 2018
9:24 ق.ظ

Home » نزدیک شدن گفتمان‌ها به یکدیگر

نزدیک شدن گفتمان‌ها به یکدیگر

نظریۀ چامسکی نشان داد که زبان‌ها تنها در سطح رو ساخت با یکدیگر تفاوت دارند و این نیست مگر وجود اندیشۀ یگانۀ بشر. از سوی دیگر، روساخت‌های متفاوت در فرآیند ترجمه به یکدیگر نزدیک خواهند شد. و به نظر می‌رسد که نیاز به ترجمه نه تنها اجتناب ناپذیر بلکه رو به گسترش است. انگل می‌گوید، «همین طور که این دنیا همچون نارنج پلاسیده‌ای چروک می‌خورد و کوچک می‌شود، و تمام مردم از فرهنگ‌های گوناگون به یکدیگر نزدیک و نزدیکتر می‌شوند (هر چند بر خلاف میل خود و همراه با سوء ظن) به نظر می‌رسد که شعار حیاتی ما در سال‌های باقی مانده باید چنین باشد: یا بمیر یا ترجمه کن.» (انگل، 1985: 2؛ به نقل از جنتزلر، 1993: 9). به نظر می‌رسد شعار درستی باشد و نتیجۀ محتوم آن نزدیک شدن زبان‌ها و صورت‌های بیانی به یکدیگر است. زبان فارسی شاهد زنده ای بر این مدعاست. برای مثال، اگر پنجاه سال پیش کسی به ما می‌گفت «آنقدر آنجا وایستا که علف زیر پات سبز بشه» ما منظور او را نمی‌فهمیدیم. اکنون به شکرانۀ ترجمۀ عبارت: “Let the grass grow under his feet” این اصطلاح در زبان فارسی جا افتاده است و تقریباً همه آن را می‌فهمند. زبان فارسی پر است از این گونه گرته‌برداری‌ها که البته نه تنها به فارسی لطمه‌ای نزده بلکه آن را غنی‌تر کرده است.

اما فرآیند نزدیک شدن ساختار زبان‌ها به یکدیگر دو طرفه نیست. زبان انگلیسی، در مقام بزرگترین زبانِ دهنده، مرتباً در حال صدور ساخت‌های خود به سایر زبان‌هاست، در حالی که زبان‌های فرودست نتوانسته‌اند چنین کنند. علت این امر آن است که موقعیت اجتماعی زبان‌ها با هم برابر نیست. بسیاری از زبان‌های دنیا در برابر زبان فرادست انگلیسی موقعیت فروتری دارند. این تفاوت سبب می‌شود که فرآیند ترجمه از انگلیسی به زبان‌های دیگر و، بر عکس، ترجمه از زبان‌های دیگر به انگلیسی با یکدیگر تفاوت اساسی داشته باشد. همواره وضع چنین است که زبان برتر (زبان دهنده) خصوصیات خود را به زبان فروتر (زبان گیرنده) تحمیل می‌کند. هتیم معتقد است که در ترجمه از زبان‌های فرودست به زبان انگلیسی مترجم آزادی بیشتری دارد، به این معنی که مترجم ساختمان‌های زبان غیرانگلیسی (زبان مبدأ) را آن قدر تغییر می‌دهد تا با ساختمان زبان انگلیسی (زبان مقصد) جور درآید اما این فرآیند در ترجمه از انگلیسی به زبان‌های دیگر، و به خصوص زبان‌هایی که از حاظ خویشاوندی از زبان انگلیسی دورند، برعکس است. در ترجمه از انگلیسی به زبان‌های دیگر، مترجم هرگز زبان مبدأ (زبان انگلیسی) را در جهت تطبیق یافتن با زبان مقصد (زبان غیرانگلیسی) تغییر نمی‌دهد؛ برعکس، زبان‌های دیگر همواره باید خود را به قالب زبان انگلیسی نزدیک کنند. به عبارت دیگر، زبان انگلیسی الگوهای زبانی- کلامی خود را بر آن‌ها تحمیل کرده است (هتیم و میسن، 199؛ 191). هر چند این فرآیند کار ارزیابی ترجمه را مشکل می‌کند، اما پدیده‌ای است که در عمل وجود دارد و واقعیتی است که همگان شاهد آنند. بنابراین، می‌توان پیش‌بینی کرد که گفتمان‌های همۀ زبان‌ها در آینده‌ای که با چشم‌انداز فعلی می‌توان به آن نگریست به گفتمان انگلیسی نزدیک خواهند شد. این گفتمان مسلط با نیرویی به ظاهر نامرئی اما بسیار قوی اجزای درونی گفتمان‌های همۀ زبان‌ها را جابجا و با خود همساز می‌کند. همان طور که قبلاً اشاره شد، وظیفۀ مترجم این نیست که این فرآیند را بیش از آنچه در ظرفیتش هست بتازاند. در حقیقت، خصلت ارتباط مانع از آن است. سوی حرکت مشخص است اما میزان و سرعت آن نیاز به تنظیم دارد. درست همان گونه که غذاهای سنگین و رقیق نشده برای معده‌های ضعیف ایجاد مشکل می‌کند، انتقال اطلاعات فشرده، آن هم در قالبی غیرخودی و تعدیل نشده، به ذهن‌هایی که با این اطلاعات آشنایی نداشته‌اند، خالی برای معده‌های ضعیف ایجاد مشکل می‌کند، انتقال اطلاعات فشرده، آن هم در قالبی غیرخودی و تعدیل نشده، به ذهن‌هایی که با این اطلاعات آشنایی نداشته‌اند، خالی از مشکل نخواهد بود. یافتن این حد مطلوب نیاز به شناخت دو فرهنگ رویارو- فرهنگ مبدأ و مقصد- دارد. این شناخت ابزار عمدۀ انطباق‌های گفتمانی را در دل خود دارد و مترجم خوب کسی است که این شناخت را داشته باشد. ترجمۀ خوب ترجمه‌ای است که این انطباق‌ها در آن صورت گرفته باشد و اوج این انطباق‌های خلاق را البته نه در ترجمه که در تألیفی خوب می‌توان یافت. تألیف بر خلاف ترجمه، که گفتمانی اصالتاً بیگانه دارد، گفتمانی خودی است. تألیف ممکن است ضعیف باشد، ممکن است اطلاعات کمتر یا حتی نادرستی بدهد، اما آنچه می‌دهد فاقد پیچ و خم زبانی و بیانی است. ترجمۀ خوب آن است که خود را به این موقعیت- موقعیت تألیف- نزدیک کرده باشد.