این که نهضت ترجمه از حمایت وسیعی در اوان جامعه بغداد برخوردار بوده، به طور کلی، از وسعت و عمر طولانی آن مشهود است. با این حال برای درک بهتر ساز و کار جامعهای که نیاز به آن و پشتیبانی از آن را پدید آورد، توصیف دقیق طبقات یا اقشار اجتماعی مهم بانی آن، با توجه به کمبود وجود یک چارچوب نظری مقبول برای هدایت این بررسی (نک. مقدمه)، ضروری است. بنابراین ارائه شرح کاملی از اوضاع بغداد در قرن هشتم و نهم اولین کار ضروری است. اطلاعات موجود در فرهنگهای حجیم عربی شرح حال رجال (اگر جمعآوری و تفسیر شوند) و تحقیقات ثانوی موجود درباره برخی فامیل و وابستگان آن شاید بیش از حد نیاز باشد، اما جامعیت هیچ یک به پای جامعیت اثری چون شرح اوضاع آخرین سالهای امپراطوری روم (241- 260) نمیرسد. قصد من در اینجا هم نمیتواند انجام چنان کاری باشد. کاری که من در این بخش سعی میکنم انجام دهم آن است که فقط نمونههای شاخصی از گروههای عمده بانی نهضت ترجمه را معرفی کرده و به طور خلاصه ارتباطشان را با آن توضیح دهم. اما لازم است تأکید کنم که این کار صرفاً بررسی مقدماتی موضوع است، چون دو قرن پشتیبانی و حمایت مداوم از یک پدیده اجتماعی چون نهضت ترجمه نمیتوانست یکدست و همگون بوده باشد و در نتیجه قابل تبیین با چند مثال و نمونه سطحی نخواهد بود.
براساس دلالت منابع ما، بهترین مبنای طبقهبندی برای تحلیلهای بعدی اولاً، شغل یا موقعیت اجتماعی و ثانیاً، وابستگیهای دینی، قومی و در واقع خانوادگی است. من ابتدا از عامل اول شروع میکنم و در هر بخش اطلاعات مربوط به عامل دوم را نیز میآورم. بر اساس موقعیت اجتماعی، چهار گروه را میتوان به عنوان بانیان و سفارش دهندگان عمده نهضت ترجمه شناسایی کرد: (الف) خلفای عباسی و وابستگان آنها؛ (ب) درباریان؛ (ج) مقامات حکومت و امرای سپاه؛ (د) علما و دانشمندان.
بیشتر بحث در بخش اول به دلایلی که خلفای عباسی را به ترویج و حمایت از نهضت ترجمه واداشت، اختصاص یافت و بنابراین نیازی به توضیح بیشتر درباره حمایت اعضای مختلف خاندان حاکمه از این نهضت در قرن اول حکومت عباسیان نیست. شاید تنها چیزی که باید اضافه شود این است که این حمایت، خصوصا در ارتباط با المأمون که تألیف یک رساله مبسوط در طب و زراعت نیز به وی منتسب شده است
درباریان (از جمله ملازمان رکاب، ندیم، ندما)، افراد با معلومات و صاحب قریحه، و اشخاص خوش مشربی که معاشرت با آنها طلب میشد را باید از جمله محارم و نزدیکان خلفا و خانوادههایشان به حساب آورد. نقش اجتماعی اینان بااهمیت بود و بنابراین مطالعه و بررسی آنها از آن نظر که رویکردهای فرهنگی نخبگان تحصیلکرده مورد تحسین حکّام، و یا برعکس، اولویتهای فرهنگی حکّام را شکل فعالیتهای نخبگان نشان میدهد، ارزشمند است. یکی از مشهورترین این ملازمان احمدبن الطیب السّرخسی (99-835) شاگرد الکندی است که خود فیلسوف و دانشمندی شهیر بود. السرخسی برای تعلیم و تربیت یکی از شاهزادگانُ یعنی نوه المتوکل، که بعداً با عنوان المعتضد به خلافت رسید (حکومت 902- 892) انتخاب شده بود. با جلوس المعتضد به تخت خلافت، السّرخسی به عنوان ندم شاگرد قبلی خود منصوب شد…
منشیان حکومت عباسی (کتّاب) و سایر مسئولان حکومتی از جمله گروههای مهم اجتماعی بودند که از همان ابتدا بانی و مروج ترجمه و آثار مبتنی بر آنها شدند. این که اولین خلفای عباسی در رابطه با منشیان حکومت خود متکی به الگوهای ساسانی بودند، به تفصیل در منابع موجود بررسی شده و نیازمند بررسی مجدد در اینجا نیست. برمکیان، با تفوق بیچون و چرای خود در این مناصب در نیم قرن اول حکومت خاندان عباسی، بالطبع ناقلان آداب ساسانی و همراه با آن فرهنگ ترجمه ملازم آن بودند.
حمایت فعال دانشمندان و علمای صنوف مختلف که بانی ترجمه متون یونانی برای استفاده در کار و تحقیق خود میشدند، به اندازه حمایت سیاسی و اجتماعی نخبگان مهم بود. اطباءُ و به خصوص نخبگان طب در جامعه نسطوری جندی شاپور، از جمله خاندان بختیشوع، ماسویه، و تیفوری، از بانیان برجسته و مهم در این گروه بودند. اینان سررشته فعالیت عملی و تحقیقاتی طب را در بغداد و دربار عباسی در تمام طول نهضت ترجمه به دست گرفته و بانی ترجمه بسیاری از آثار جالینوس با سفارش به حنین و همکاران او، شدند.
