درباریان به عنوان سفارش دهنده ترجمه

درباریان (از جمله ملازمان رکاب، ندیم، ندما)، افراد با معلومات و صاحب قریحه، و اشخاص خوش مشربی که معاشرت با آن‌ها طلب می‌شد را باید از جمله محارم و نزدیکان خلفا و خانواده‌هایشان به حساب آورد. نقش اجتماعی اینان بااهمیت بود و بنابراین مطالعه و بررسی آن‌ها از آن نظر که رویکردهای فرهنگی نخبگان تحصیلکرده مورد تحسین حکّام، و یا برعکس، اولویت‌های فرهنگی حکّام را شکل فعالیت‌های نخبگان نشان می‌دهد، ارزشمند است. یکی از مشهورترین این ملازمان احمدبن الطیب السّرخسی (99-835) شاگرد الکندی است که خود فیلسوف و دانشمندی شهیر بود. السرخسی برای تعلیم و تربیت یکی از شاهزادگانُ یعنی نوه المتوکل، که بعداً با عنوان المعتضد به خلافت رسید (حکومت 902- 892) انتخاب شده بود. با جلوس المعتضد به تخت خلافت، السّرخسی به عنوان ندم شاگرد قبلی خود منصوب شد، اما در نهایت مورد غضب قرار گرفته و در شرایطی کاملاً مبهم و نامعلوم اعدام شد. علت اعدادم وی مطمئناً دلایل دینی نبوده است بلکه در اثر دسایس القاسم بن عبیدالله پسر وزیر (که خود بعداً به وزارت رسید) و بدر، سردار ترک سپاه، در دربار- که علت موجّهی داشت، زیرا السّرخسی افراد دیگری را برای جانشینی عبیدالله در نظر داشت- به قتل رسید. داستان‌هایی که به السّرخسی نسبت ارتداد و بی‌تقوایی داده‌اند، جعلیات بعدی هستند که برای توجیه بی‌لطفی غیرمنتظره و بی‌علت نسبت به او تدارک شدند. کاملا برعکس، مجموعه موجودی از مکاتبات وی که تنگ نظری و تعصب ورزی خشک دینی در آن‌ها به استهزا، گرفته شده، نشان می‌دهد که این گونه رفتارها در دربار اواخر قرن نهم عباسیان مسایلی سرگرم کننده تلقی می‌شده است. حتی بیشتر از آن، اگر ادعای یاقوت صحیح باشد که السّرخسی موضوع مکاتبه را برای خوشایند المعتضد جعل کرده است، باز هم این بدان معناست که خلیفه به علوم خارجی علاقه داشته است.

درباریان از اقشار مختلفی بودند و به دلایل مختلف ترقی می‌کردند. دو نمونه ذیل موارد افراطی از این موضوع هستند. الفتح بن خاقان فرزند سربازی ترک و رئیس ارد المعتم بود. او همراه با فرزند المعتصم، یعنی خلیفه بعدی المتوکل، در دربار پرورش یافت و به دوست بسیار نزدیک او تبدیل شد. او در تمام طول حکومت المتوکل، در دربار پرورش یافت و به دوست بسیار نزدیک او تبدیل شد. او در تمام طول حکومت المتوکل (861/274- 847/232) موقعیت خود را حفظ کرده و یک مجمع بسیار عالی درباری مخصوص متفکران را اداره می‌کرد. او به خاطر وقف خود به ادبیات، کتابخانه شخصی بسیار غنی، و ترویج جدی آموزش‌های علمی و ادبی به شهرتی ماندگار دست یافته است. در سر دیگر این طیف نمونه مشهور بنو منجّم، یک خانواده زرتشتی ایرانی که نسبشان به وزرای ساسانی می‌رسید، قرار دارد. این‌ها در ابتدا به عنوان منجّم (به همین علت هم به نام منجّم شهرت یافتند) توسط المنصور به دربار عباسی آورده شدند و در طول شش نسل- به عبارت دیگر در تمام طول نهضت ترجمه که اینها مکرراً درر زمره بانیان آن قرار می‌گرفتند- از متنفّذان دربار باقی ماندند. علی بن یحیی، که سفارش رساله مشهور حنین را به او داده بود و همه ما به علت فهرست آثار ترجمه شده جالینوس مدیون وی هستیم، از همین خاندان است.