مطالعات موردی

مطالعه موردی

این مطالعه موردی به منظور توصیف کردن ترجمه، یک اسلوب شناسی میان رشته‌ای را شرح می‌دهد که مربوط به داستان کوتاهی است به نام El Verona feliz de la senora forbes اثر گابریل گارسیا مارکز (که در این فصل با اختصار VF به آن اشاره می‌شود) که به دست خانم ادیت گراسمن با نام Miss Forbes’s Summer of Happiness به انگلیسی ترجمه شده است (در این فصل با اختصار MF به آن اشاره می‌شود).

در تحلیل یک ترجمة کامل و پرطول و تفصیل، موانع عملی و اجرایی متعددی وجود دارد. به همین دلیل، حتی صاحبنظرانی مانند خانم ون لوون زوارت که الگویی برای ارزیابی نظام‌مند دگرگونی‌ها تدوین کرده (فصل 4) مایل بوده که به گزیده‌های متن توجه کند. یکی از شیوه‌های فائق آمدن بر مشکلات آن است که از ابزار تحلیلی رایانه‌ای زبان شناسی پیکرة زبانی استفاده کنیم (برای تشریح بیشتر بیکر 1995، استابز 1996، و بایبر و دیگران 1998).

الکترونی نگهداری شوند، تطابق هر لغت یا زنجیرة لغات با معادلهایشان به علاوة ترجمة متناظر آن‌ها را ظرف چند ثانیه می‌توان به دست آورد. پس، این ابزار سرعت دسترسی به داده‌ها (تمام مثال‌های یک اصطلاح خاص را در چند ثانیه می‌توان دید) را فورا افزایش می‌دهند و محقق را از توجه به تحلیل دقیق این پدیده معاف می‌سازد.

اسلوب شناسی میان رشته‌ای این مطالعة موردی به شکل زیر عمل می‌کند:

1- نخست، زبان دو متن یاد شده مقایسه می‌شوند. این کار مستلزم مقایسه دقیق متن مبداء با متن مقصد است تا راهبرد‌های مورد استفاده در ترجمه را ببینیم و به صناعات ادبی و روایی متن توجه کنیم. در این بررسی، ساخت زبانی دیدگاه سراینده داستان بسیار مهم است و الگوهای مورد استفاده در این مورد عبارتند از الگوهای سیمسون (1993) و فاولر (1996) که هر دو در فصل 6 آمده است.

2- این تحلیل به کمک رایانه انجام می‌شود. یافته‌های اولیه را که از قرائن متن به دست آمده‌اند، از طریق تطابق متون با هم می‌توان در کل داستان دنبال کرد. علاوه بر آن، فهرست‌های تکرار لغت تطبیقی را می‌توان به دقت بررسی کرد که اطلاعاتی در مورد انواع واژگان انتخابی ارائه می‌کند. ساختار جمه را نیز می‌توان تحلیل نمود که این کار شامل طول جمله و عناصر اولیه جمله می‌باشد.

3- سپس، نتایج به دست امده را می‌توان در چارچوب اجتماعی- فرهنگی شان جای داد. این چارچوب اجتماعی- فرهنگی، همان طور که در فصلهای 8 و 9 گفته شد، می‌تواند مفاهیم مربوط و مناسب را از نظریة دریافت و مطالعات فرهنگی برداشت نماید. چارچوب مذکور می‌تواند فشارهای ایدئولوژیکی و اقتصادی موجود را دربر بگیرد که این دو از نیروهای نقد ترجمه و از دست اندرکاران دنیای نشر و ترجمه ناشی می‌شوند.

در مورد داستان گارسیا مارکز باید گفت خواندن دقیق آن معلوم می‌کند که در متن مقصد هیچ حذف و اضافه در خور توجهی صورت نگرفته و ساختار جملات و بند‌ها تقریبا بدون استثناء حفظ شده است. در ترجمه، گرایش به صراحت، خصوصا در بند‌های منسجم، و نیز گرایش به صورت بندی دستوری، حتی در گفتگوها، دیده می‌شود. بدین ترتیب، سوالاتی مانند: Y eso por que? (VF: 151) [به طور تحت‌اللفظی یعنی And that why] به (110: MF) why would you do that? بسط داده می‌شوند.

افزایش انسجام زبانی نیز حکایت از مقایسه فهرست‌های تکرار لغت دارد: تعداد ضمایر ملکی در متن مقصد بسیار بیشتر است و در تحلیل دقیق متن، نمونه‌های فراوانی در جاهایی آشکار شده‌اند که علتشان تفاوت‌های منتظم میان زبان‌ها نبوده است. پس، جملة la senora forbes interrump io’la leccion (VF: 193) به Miss Forbes interrupted her lesson (MF: 144) ترجمه شده است. تمام اقلام پایة جملات هر دو متن را می‌توان با هم سنجید. این کار به تحلیل دیدگاه داستان کمک می‌کند، خصوصا به نظم و ترتیبی که عناصر داستان بر اساس آن، به خواننده عرضه شده‌اند. شروع اولین جمله، نمونه‌ای از مورد اخیر است:

Por la tarde, e regreso a casa, encontramos una enorme serpiente de mar clavada por el cuello en el marco de la puerta… (VF: 189)

[lit. In the afternoon, on arrival at home, we found an enormous sea serpent nailed by the neck to the frame of the door…]

When we came back to the house in the afternoon, we found an enormuos sea serpentnai’ed by the neck to the door frame… (MF: 141).

در متن مقصد فوق، عنصر خاص زمانی in the afternoon به درستی دگرگون شده و عمل بازگشت کمی مورد تأکید قرار گرفته که دیدگاه داستان را اندکی تغییر داده است. به طور کلی، تحلیل این تطابق‌ها نشان می‌دهد که متن مبداء تا حدودی بیش از متن مقصد بر ادات زمان و مکان در جایگاه اول استوار است. همچنین، نحو ترجمة انگلیسی گاه پیچیده‌تر می‌شود: جمله متن مبداء که به صورت y era negra y fosforescente y parecia un maleficio de gitanos… استمرار می‌یابد [و به طور تحت‌اللفظی به معنی: and it was black and phpsphorescent and resemble a gypsy’s curse است] به صورت: Black and pho sphorescent,  it looked like a gypsy’s curse… – ترجمه شده است. این قبیل دگرگونی‌ها بر شخصیت‌های داستان تأثیر می‌گذارند، زیرا ساختار متن مبداء همراه با حرف ربط سببی ساده‌ای چون y (به معنی and) بیشتر با عملکرد ذهن قصه پرداز کودک سازگار است، در حالی که متن مقصد جمله را می‌شکند و بار دیگر با ساختار وصفی پیچیدة black and phosphorescent شروع می‌کند.

اگرچه مترجمان اغلب از طرح‌های واژگانی و نحوی متن مبداء دقیقا پیروی می‌کنند، آرایش کلمات و دگرگونی‌های انسجام زبانی که پیش از این مشاهده کردیم ظاهرا بر محور زبان مقصد استوارند. با این همه، عمیقا می فهمیم که افزایش انسجام زبانی، مشخصة جهانی ترجمه است (بلوم کولکا، 2000/ 1986 و بیکر 1995 و فصل 6 همین کتاب) با وجود این، توجه به زمینة فرهنگی گسترده‌تر، بًعدی دیگر به این تحلیل می‌افزاید گارسیا مارکز نه تنها در زادگاهش، کلمبیا و دیگر کشورهای اسپانیایی زبان، بلکه در سراسر جهان نیز از نظر مالی و اقتصادی بی‌نهایت موفق بوده است. ترجمة کتاب صد سال تنهایی او، حتی به زبان انگلیسی که بازار بسیار مشکل پسندی برای نویسندگان خارجی است، همچنان تجدید چاپ می‌شود. انتشار فوری هر اثر تازه‌ای از مارکز به زبان انگلیسی عملا تضمین شده است و برای این منظور، با خانم ادیت گراسمن، مترجم نیویورکی که از نیمة دهة 1980 آثار مارکز را ترجمه می‌کرده، قرارداد کار ترجمه منعقد می‌گردد. همین ترجمه است که در انگلستان نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد اگرچه جلد کتاب در اینجا تفاوت دارد.

موفقیت عظیم ترجمه های گراسمن- و موفقیت ترجمه‌های آثار گرگوری راباسا که این مترجم را در رتبة اول قرارداد- ممکن است تا حدی ناشی از بری راهبرد‌های غرابت زدایی در ترجمه های او باشد، مثل افزایش انسجام زبانی و برگرداندن طرز بیان کودکان به ساختارهایی که احتمالا بسیار شبیه به طرز بیان خود گراسمن و خواندگانش می‌باشد. خود ادیت گراسمن (شباهت فردی) هدف روشن ترجمه‌اش را این گونه بیان می‌کند که به سبکی می‌نویسد که اگر گارسیا مارکز به انگلیسی می‌نوشت، نوشته‌اش چنین سبکی می‌داشت و این جمله بازتاب مطالعات دریدن بر ترجمه شعر لاتینی در انگلستان سدة هفده است (کتاب ویرژیل (ویرژیل شاعر رومی (1970 پ.م)) را چنان به انگلیسی برگرداندم که اگر خود وی در انگلستان زاده شده بود و در این زمان حاضر بود،‌آن را بدان شیوه می‌نگاشت، فصل 2).

این راهبرد شاید ناشی از توجه همیشگی ناشر به متنی روان باشد تا از بیزار کردن خوانندگان پرهیز شود. مطالعة نقدهای کتابی که مطالعة موردی فصل 9 را تشکیل داده قویا حکایت از آن دارد که تصورات ذهنی اصلاح شدة گارسیا مارکز به خوانندة آمریکایی ارائه شده است. پیشینة کلمبیایی او هم در جلد کتاب و هم در آراء نقد‌ها، کم اهمیت و کمرنگ نشان داده شده است. وجهة اجتماعی مارکز به عنوان چهرة مهم ادبی جهانی در نقد‌های تند و آتشین نیز، مورد تأکید قرار گرفته و چند نقد و تفسیر انگشت شمار درباره ترجمة آثار گاریا مارکز به چشم می‌خورند و مسائل مربوط به سبک نوشتاری این آثار همیشه اشاره به ترجمه انگلیسی آن‌ها دارد. نیازی به گفتن نیست که دگرگونی‌هایی شبیه همان‌هایی که در جمله por la trade… فوق دیدیم مورد بی‌توجهی منتقدان قرار گرفته است.

در اینجا مسائل متعددی وجود دارند، مثلا موفقیت گارسیا مارکز را خوانندة‌غیربومی از جهاتی مورد تقدیر قرار داده (جالب اینجاست که همین مسئله در نقد‌های اسپانیایی دیده می‌شود) و گفتار اسپانیایی کلمبیایی کتاب در قالب  زبان سلطه گرانه و صریح قدرت سیاسی و اقتصادی (یعنی آمریکا) ترجمه می‌شود و رگه‌های پیشینة گارسیا مارکز از جمله آثار واقع گرایانه و سوسیالیستی وی، که به سادگی با این تصویر ذهنی جدید انطباق ندارند ترجمه نمی‌شوند و اگر هم ترجمه شوند قطعا شهرتی کسب نمی‌کنند و مطالبی از آن‌ها حذف می گردد. همین مسئله در مورد ترجمة جدیدترین مقالة مارکز اتفاق افتاد که راجع به الیان گونزالس، پسری کوبایی، بود که در سانحة کشتی به سواحل فلوریدا در آمریکا، وارد شد. در ترجمة این مقاله به زبان انگلیسی بریتانیایی، متن و مخصوصا عکس‌هایی که همراه این داستان بودند، از دیدگاه سلطه گرایانة آمریکایی به شرح این واقعه پرداخته بودند.

بحث راجع به مطالعة موردی

این شرح مختصر مطالعه موردی میان رشته‌ای می‌کوشد صورت‌های زبانی، زبان شناسی پیکرة زبانی، و تحلیل فرهنگی را یکجا گردآوری کند. نتایج به دست آمده، توانایی‌های پنهان را آشکار می‌سازند. بررسی‌های مذکور،‌دگرگونی‌ها را در سطح زبانی به تأثیرات وارد بر دیدگاه داستان و بافتار متن، ربط می‌دهند. مهمتر از همه آن که این بررسی‌ها، مانند بررسی هاروی در بخش 11.3.1، به محیط اجتماعی – فرهنگی پیرامون فرآیند ترجمه، و به انگیزه‌های ایدئولوژیکی و گفتمان توجه دارند که ممکن است دگرگونی‌های زبانی را تأیید و تشویق نمایند. با این وصف، بدیهی است که این رویکرد مخاطراتی نیز به دنبال دارد.

در زمان حاضر، ظرفیت تحلیل رایانه‌ای محدود است. اشتباه است که گمان کنیم زبان شناسی پیکرة زبانی می‌تواند یافته ها را تفسیر کند یا حتی تحلیل گران را به کلیه داده‌هایی که نیاز دارند، مجهز سازد (هر چند کار ساده‌ای نیست، اما جالب اینجاست که این رایانه‌ها می‌توانند در حوزه‌های معنایی تحقیق کنند یا انتخاب‌های ترجمه را با گزیده‌هایی از متون داستانی ترجمه شده، مقایسه نمایند). هنوز تحلیلی نقادانه و دقیق لازم است تا یافته‌ها تفسیر شوند و انتخاب الگوی زبانی نیز همان تفسیر را مشخص و تعیین می‌نماید. و سرانجام انطباق نمود‌های زبانی با محدودیت‌های ایدئولوژیکی و گفتمانی نیز ایدئولوژی هر محققی را آشکار می‌سازد. شاید هنوز بعضی‌ها بخواهند به جستجوی عناصر خاصی بروند و ادعا کنند که می‌توانند شرایط ایدئولوژیکی این عناصر را به وجود آورند، مثلا همگان با ارزیابی مطالعة فوق مبنی بر این که تصورات ذهنی گارسیا مارکز به تصرف فرهنگ آمریکایی درآمد و این که راهبرد ترجمه لزوما علت این کار نیست، موافق نیستند.