ترجمه و جهانی‌سازی

تأثیر فرایند جهانی شدن روی اقتصاد و سیاست

فرایند‌های جهانی سازی (globalization) نه تنها تأثیری بر روی اقتصاد و سیاست‌های بین‌المللی داشته‌اند، بلکه به طور چشمگیری نقش ترجمه را در دنیای جدید تغییر داده‌اند. فرایند‌های معاصر توزیع اطلاعات از طریق فرایند‌های ترجمه، امروزه به شدت متکی به فناوری‌های جدید اطلاعات (مثلِ اینترنت) هستند. انترنت با ایجاد تریبونی جهانی که واسطة آن الکترونیک است، باعث انقلابی د جریان اطلاعات و احتمال برقراری تماس در مسافت‌های طولانی شده است. این تسهیلات فناوری جدید همچنین منجر به ظهور صنعت جهانی ترجمه شده‌اند که بسیاری آن را مهمترین تدبیر حفاظتی از تنوع زبان شناختی و فرهنگی در برابر غلبة یک زبان می‌دانند که نسبت به زبان‌های دیگر برتری خاصی ندارد: یعنی زبان انگلیسی به عنوان زبان میانجی غالب دنیا.

نقش ترجمه در خبرنگاری

ترجمه نقشی مهم را در خبرنگاری چندزبانه و فراهم سازی اطلاعات جهانی گردشگری (یعنی جایی که متون از منابع بسیار مختلفی به دست می‌آید و جایی که فرایند ترجمه باید فوق‌العاده سریع انجام شود) ایفا می‌کند. در واقع، عملِ ترجمه ممکن است همزمان با فرایند نگارش یا ادای متن اصلی شروع شود. نتیجة چنین فشار زمانی که اغلب با منشأ نامشخص زبانی و فرهنگی «متون مبدأ» مضاعف می‌شود، منجر به مشکلات ناشناخته‌ای برای مترجم می‌گردد، یعنی کسی که افزون بر این موارد به صورت فزاینده‌ای با مطلبی مواجه است که برای مصرف سریع است و در نتیجه طول عمر فورق‌العاده کمی دارد. این موضوع در ترجمة وقایع خبری در تلویزیون و ترجمه برای شبکه‌های خبری گوناگون بین‌المللی مشخص و ملموس است. در این موارد نیاز برای ترجمة همزمان اخبار و گزارشاتی وجود دارد که توسط آژانس‌های خبری برای رسانه‌ها و مطبوعات بسیار گوناگونی در سرتاسر دنیا فرستاده می‌شود. برای مثال، بنگاه سخن پراکنی بریتانیا (BBC) به بیش از چهل زبان گوناگون برنامه پخش می‌کند و در نتیجه نیازمند شمار زیادی از مترجمان به ویژه برای برنامه‌های BBC World است.

ترجمه و محلی‌سازی (بومی سازی)

یک حوزه که در دهه‌های اخیر رشد قابل توجهی با عنایت به نیاز برای ترجمه داشته، همان به اصطلاح «محلی سازی» (localization) نرم‌افزار است. محلی‌سازی نرم‌افزار دربر گیرندة وجوه بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و علمی است که گسترة آن از تولید لوح فشرده از طریق ترجمه، مهندسی و اِعمال نرم‌افزار سنجش تا مدیریت پروژه‌های پیچیده که همزمان در چند کشور در حال انجام است و مستلزم استخدام افرادی با زبان‌های گوناگون است، می‌باشد. برعکسِ آنچه در ذهن مردم می‌گذرد، محلی‌سازی متضاد جهانی سازی نیست و اصلاً مفهوم تازه‌ای هم نیست. محلی‌سازی از این لحاظ شبیه فرایند‌های سنتی ترجمه است که برای اینکه یک محصول را در دسترس همه قرار داد، لازم است تا آن را با ترجمه کردن «محلی‌سازی» کرد.

محلی‌سازی محققاً رشته‌ا‌ی است که در آن ترجمه باید توسط فناوری اطلاعاتی جدید در بازراهای جهانی به بهترین وجه و تأثیرگذارترین حالت خلق شود. این در مرکز اقتصاد جهانی قرار دارد. به عبارت دیگر، محلی سازی، محصولات را مناسب براوردن نیازهای بازارهای محلی گوناگون خاصی که اغلب به تازگی جهانی- محلی سازی (glocalization) نامیده می‌شود، می‌سازد. تقاضا برای جهانی- محلی‌سازی دلیلِ رشد مستمر در ترجمه به ویژه در بازار جهانی برای محلی‌سازی نرم افزار و شبکه است.

ترجمه در تجارت الکترونیک

گسترش شبکة جهانی باعث افزایش نیاز برای فعالیت‌های ترجمه در تجارت الکترونیکی جهانی- محلی سازی شده است، یعنی رشته دیگری که از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار است. با افزایش دایمی کاربران غیرانگلیسی زبان، نیاز برای ترجمه نیز بدون شک در حال افزایش مستمر است. گسترش صنایع دیجیتال که بر محور «یادگیری الکترونیک» و شکل‌های دیگر آموزش هستند و در شبکة جهانی به صورت روزافزون و به زبان‌های گوناگون مشاهده می‌شود نیز نماینگر دیگری از ارتباط تنگاتنگ بین ترجمه و اقتصاد جهانی است. 

ترجمه در مرکز اقتصاد جهانی و رشد اقتصادی

در واقع می‌توان تا بدان حد پیش رفت که اظهار داشت که ترجمه در مرکز اقتصاد جهانی و رشد اقتصادی قرار دارد: یعنی تولید نسخه‌ای محلی (یعنی ترجمه شده) از محصولی برای باز کردن درهای بازارهای جدید برای محصولات موجود و بالقوه، و برای دستیابی همزمان به محصول در هر زبان (محلی) و بازاری که ممکن است. دسترسی سریع به اطلاعات دربارة یک محصول به زبان‌های محلی باعث تقاضای بیشتر برای آن محصول خواهد شد. نتیجة دیگری از این استراتژی جهانی- محلی همانا نیاز برای ساخت تبلیغات و‌آگهی‌های محلی شده‌ای است که خود این کار نیز نیاز به فعالیت‌ ترجمه‌ای فوق‌العاده زیادی دارد.

به طور خلاصه، جهانی سازی منجر به افزایش ناگهانی تقاضا برای ترجمه گردیده است. پس می‌توان گفت که ترجمه صرفاً یک محصول فرعی جهانی‌سازی نیست، بلکه جزء لاینفک آن است، و بدون وجود آن، اقتصاد جهانی مصرف‌گرای کاپیتالیستی امکان‌پذیر نخواهد بود.

ایجاد نهضت ضدجهانی‌سازی

ولی جهانی سازی همچنین باعث ایجاد نهضت‌های شدید ضدجهانی‌سازی نیز شده است که علیه نوع جدیدی از استعمارگری در اقتصاد جهانی و قدرت سلطه طلبانة ظالم به پا خاسته‌اند. نهضت‌هایی مانند ATTAC (Association for the Taxation of Financial Transactions to Aid Citizens) بر حقوق افراد و ملت‌ها برای متفاوت ماندن و ابقای شیوه‌های سنتی زندگی و فکر کردن، تلاش و تأکید می‌کنند. در اینجا ترجمه مسبب جلو رفتن نیروهای سلطه طلب پسا استعماری قدرت‌های جهانی از قبیل ایالات متحده امریکا محسوب می‌شود. با وجود این باید این سوال را مطرح کرد:

 آیا روش محلی‌سازی که توسط ترجمه تسهیل می‌شود، تضمینی برای ابقا تفاوت و تمایز زبانی- فرهنگی نیست؟ 

پاسخ چنین است: نه الزاماً، چون این بدان معنا است که ترجمه فقط ابزاری ساده است که با آن اطلاعات به صورت خنثی منتقل می‌شود، یعنی رها از تأثیر قدرت سیاسی و اقتصادی. این نکته که این مطلب صادق نیست در فصل‌های مختلف این کتاب ذکر شد. 

بنابراین نظریه پردازان ترجمه و مترجمان با یک آگاهی اجتماعی می‌خواهند که اعضای موجود در حرفة آن‌ها به طور انتقادی بر روی کاری که انجام می‌دهند (به ویژه در مواردی که یک ابرقدرت اقتصادی و سیاسی نفوذ خودش را بر زندگی افراد دیگر در کشورهای مختلف اِعمال می‌کند) فکر کنند.

  مترجمان باید در مواردی که جریان ترجمه در ژانرهای تأثیرگذار خاصی (برای مثال، متون اقتصادی و علمی) فقط تک جهته است (از انگلیسی به زبان‌های دیگر) دخالت کنند، ولی نه در موارد دیگر. مسلّم است که در اینجا تناقضی دیده می‌شود: «این متعلق به شما نیست، ولی کاری می‌کنم که در دسترس شما باشد، من آن را به طرف شما می‌آورم، من آن را ترجمه می‌کنم.

 ولی در نتیجه متن ترجمه شده به اصل خارجی‌اش خیانت خواهد کرد!» امروزه شواهدی در دست است که متون انگلیسی بر روی زبان‌های محلی تأثیر می‌گذارند. ارائه این حقیقت شگفت‌انگیز نیست که زبان انگلیسی، پرکاربرد‌ترین زبان میانجی دنیا است، و این که زبان انگلیسی تأثیر گذارترین منبع (از طریق ترجمه) برای انواع بسیاری از محصولات فرهنگی است.

 برای مثال، گرایشی روزافزون برای غلبة سریال‌های تلویزیونی و شبکه‌های اخبار جهانی بر روی بسیاری از خبرگزاری‌های محل وجود دارد؛ حتی به صورت دوبله و حتی در جوامعی که دارای ارزش‌ها و ایدئولوژی‌های بسیار متفاوتی هستند.

آغاز پژوهش بر روی اثر زبان انگلیسی

تا زمان حال دانش ما نسبت به تأثیرات بلند مدتی که ترجمة‌زیاد از زبان انگلیسی بر روی زبان‌های دیگر در ورای قرض‌گیری سادة واژگان در رشته‌های فناوری، علوم، و اقتصاد خواهد داشت، مشخص نیست. پژوهش بر روی تأثیرات متون ترجمه شده از زبان انگلیسی دربارة‌ نحوة مختص به زبان و فرهنگ برای بیانِ پدیده‌هایی مانند نویسنده مداری یا خواننده مداری، نحوة ربط عبارات و جملات، استعاره‌ها و طنز به تازگی شروع شده است.

نوع جدید ترجمه آشکار

 ولی نشانه‌هایی وجود دارد که نوع جدیدی از ترجمة‌آشکار شروع به ظهور کرده است، یعنی ترجمه‌هایی که باعث سرکوب صافی فرهنگی (در مفهومی که در بالا توضیح داده شد) می‌شود و موجب می‌گردد تا هنجارهای متنی زبان انگلیسی «نمایان شود». در نهایت ممکن است با هم تراز شدن زبان شناختی و فرهنگی، با کاربرد هنجارهای زبان‌های «ضعیف‌تر» که همگرا با هنجارهای زبان انگلیسیِ غالب شده‌اند، روبرو شویم.

ترجمه مهمترین فرایند میانجی‌گری بین زبان ها و فرهنگ‌ها

ولی حتی این که آیا چنین شود و تأثیر آن چه باشد، مسلّم است که ترجمه به عنوان مهمترین فرایند میانجی‌گری بین زبان‌ها و فرهنگ‌ها، باعث مطرح شدن سؤالات جالش برانگیزی دربارة ماهیت ارتباط خواهد شد. ترجمه نقشی اساسی در مهیاسازی روش و وسیله برای جوامع و افراد مختلف ایفا می‌کند تا آن‌ها بتوانند با هم تعامل داشته باشند و از یکدیگر یاد بگیرند.