اصطلاح “دگرگونی” ظاهرا از کتاب نظریه زبانی ترجمه (1965) اثر کتفورد نشئت گرفته، که او فصلی را به این موضوع اختصاص داده است. هر چند وینه و داربلنه در توصیف تغییر ترجمه از واژه «دگرگونی» استفاده نمیکنند، اما این عملا همان مطلبی است که آنان شرح میدهند.
خود کتفورد از الگوی زبانی فرت و هالیدی پیروی میکند که زبان را وسیلهای ارتباطی میدانند که عملا در بافت و سطوح متفاوت (مثل، واج شناسی (phonology)، خط شناسی (graphology)، دستور، واژگان) و در مراتب متفاوت (جمله، بند، گروه، لغت، تکواژ و غیره) عمل میکند.
تا جایی که به ترجمه مربوط میشود، کتفورد تمایز مهمی میان تناظر صوری و تعادل متنی ایجاد میکند که بعدها کلر آن را تحکمیل نمود.
تناظر صوری در واقع «هر مقوله زبان مقصد (واحد، طبقه، جزء ساختاری، و جز اینها) است که میتوان گفت تا حد امکان «همان» جایگاهی را در «ایجاز» زبان مقصد اشغال میکند که مقوله زبان مبداء در همان زبان مبداء اشغال مینماید».
معادل متنی در حقیقت هر متن زبان مقصد یا قسمتی از ان است که در موقعیتی خاص معادل متنی خاص یا قسمتی از یک متن خاص در زبان مبداء میباشد.
بدین ترتیب، تعادل متنی به زوج «متن مبداء- متن مقصد» مربوط میشود، حال آن که تعادل صوری، مفهومی عامتر و نظام بنیاد (system- based) است که میان دو زبان قرار دارد.
وقتی این دو مفهوم از هم فاصله بگیرند، فرض میشود که دگرگونی ترجمه به وجود میآید. به گفته خود کتفورد دگرگونیهای ترجمه بدین ترتیب «انحرافاتی هستند که در فرآیند حرکت از زبان مبداء به زبان مقصد، از تناظر صوری ناشی میشوند.»
کتفورد و برشماری دو نوع دگرگونی
کتفورد دو گونه دگرگونی را در نظر میگیرد: 1) دگرگونی سطح، و 2) دگرگونی مقوله (category)
1) دگرگونی سطح چیزی است که به وسیله دستور یک زبان و واژگان زبان دیگر بیان میشود و مثلا میتواند به صورت زیر باشد:
وجه فعلی در زبان روسی با فعل واژگانی در زبان انگلیسی ترجمه می شود، مانند
Sigrat’ (to finish playing) , igrat’ (to play)
یا در موارد شرطی در زبان فرانسوی که با واحد واژگانی در زبان انگلیسی مطابقت دارد، مثلا: tois tourists auraient ete tues
[به طور تحتاللفظی three tourists would have been killed]=
three tourists have been reported killed
2- عمده تحلیل کتفورد به دگرگونیهای مقوله (7- 143: 2000) اختصاص دارد. که میتوان به چهارگونه زیر تقسیم نمود:
دستهبندی دگرگونیها:
آ) دگرگونیهای ساختاری: به گفته کتفورد، اینها متداولترین شکل دگرگونی هستند و بیشتر موجب دگرگونی در ساختار دستوری میشوند.
مثلا، ساختارهای فاعل + فعل + مفعول در جملات انگلیسی I like jazz و فرانسوی j’aime le jazz با ساختارهای مفعول غیرمستقیم + فعل + اسم فاعل در زبان اسپانیایی (me gusta el jazz) و ایتالیایی (mi piace il jazz) ترجمه میشوند.
ب) دگرگونیهای طبقهای: شامل دگرگونیهایی از یک قسم کلام به قسم دیگر است.
نمونهای که کتفورد مطرح میکند، عبارات a medical student انگلیسی و un etudiant en medecine فرانسوی هستند که در آنها، صفت پیشرو medical انگلیسی به عبارت توصیفی قیدی en medecine فرانسوی ترجمه میگردد.
پ) دگرگونیهای واحد یا دگرگونیهای مرتبه: دگرگونیهایی هستند که معادل ترجمه در آن در زبان مقصد در مرتبهای متفاوت نسبت به زبان مبداء رار میگیرد.
در اینجا، «مرتبه» به سلسله مراتب واحدهای زبانی در جمله، بند، گروه، واژه و تکواژ (morpheme) اشاره دارد.
ت) دگرگونیهای درون نظامی: زمانی به وجود میآیند که زبان مبداء و زبان مقصد تقریبا از نظامهای مشابه برخوردار باشند، اما این دگرگونی در جایی ایجاد میشود که «ترجمه مستلزم انتخاب اصطلاحی غیرمشابه در نظام زبان مقصد باشد».
مثالهایی که در مورد زبانهای انگلیسی و فرانسه ارائه شدهاند، نظامهای عددی و حرف تعریف هستند و اگرچه در این دو زبان نظامهای مشابهی عمل میکنند، اما آنها همیشه به هم شباهت ندارند.
پس، advice (مفرد) انگلیسی به des conseils (جمع) فرانسوی تبدیل میشود و حرف معرفه la در جمله il a la jambe cassee با حرف نکره a انگلیسی در جملة he has a broken leg شباهت دارد.
تاثیر کتاب کتفورد بر پیشرفتهای ترجمه
کتاب کتفورد اثری مهم است تا از طریق ان بتوان پیشرفتهای ترجمه را به روشی نظاممند در زبان شناسی به کار بگیریم.
با این همه، تحلیل او از دگرگونیهای درون نظامی پارهای ضعفهای رویکرد وی را فاش میسازد. کتفورد نظامهای حرف تعریف انگلیسی و فرانسوی را در متون کوتاه و همتراز، مورد مقایسه قرار میدهد و نتیجه میگیرد که le/la/les فرانسوی به احتمال 65 درصد دارای معادل ترجمهای the انگلیسی هستند.
و در تأیید گفتارش میگوید تعادل ترجمه به کلی بر تناظر صوری منطبق نیست، این گفتة به ظاهر علمی در مورد احتمالات که تمامی رویکرد کتفورد را مشخص میسازد و با علاقه روزافزون به ترجمه ماشینی در آن زمان مرتبط است.
بعدها به دلیل وجود رویکرد زبانی تطبیق ایستا (static)، مورد انتقاد شدید بسیاری از صاحبنظران، از جمله دلیسل (1982) واقع میشود.
کلام آخر:
بیست سال پس از چاپ نخست کتاب کتفورد، هنری آن را بازنگری کرده، و این اثر را روی هم رفته کتابی صرفا دانشگاهی و تاریخی قلمداد میکند.
با این همه، سودمند بودن فصل پایانی کتاب، یعنی حدود ترجمه پذیری را نیز خاطرنشان میسازد.
پافشاری و تأکید کتفورد بر آن است که تعادل ترجمهای مبتنی بر ویژگیهای ارتباطی نظیر نقش ارتباط، موقعیت، و فرهنگ است نه بر معیارهای زبانی صوری صرف، با وجود این، همان طور که خود کتفورد متذکر شده، تصمیم گیری در مورد آنچه در موقعیتی خاص، از نظر نقشی معتبر است، الزاما بستگی به نظر مترجم دارد.
به رغم اقداماتی که کتفورد برای توجه به نش ارتباطی واحد زبان مبداء به عمل آورد، و به رغم شالوده اصطلاح شناسی او که بر یک رویکرد نقشمند به زبان استوار است.
انتقاد مهمی که بر کتابش وارد میشود آن است که مثالهای مطروحه تقریبا همگی آرمانی (یعنی ابداعی هستند و از ترجمههای واقعی اخذ نشدهاند) و بافت زدایی شده (decontextualized) هستند. او هیچگاه نه همة متون را بررسی کرد و نه حتی فراتر از سطح جمله را مورد توجه قرار داد.
در ادامه بخوانید: آثار صاحبنظران چک در مورد دگرگونیهای ترجمه
