الگوی وینه و داربلنه در تحلیل زبان و ترجمه

وینه و داربلنه زبان‌های انگلیسی و فرانسوی را مورد تحلیل نحوی تطبیقی قرار دادند. آنان متون موجود در این دو زبان را بررسی کردند و متوجه تفاوت‌های میان دو زبان شدند و «روال» و راهبرد‌های مختلفی را در ترجمه شناسایی نمودند.

اگرچه کتاب آن دو «مقایسه نحوی زبان فرانسوی با زبان انگلیسی» (1958) منحصرا مبتنی بر زبان‌های فرانسوی و انگلیسی است، تأثیر بسیار گسترده‌تری بر جای گذارده است.

کتاب مذکور در این میان، اساس کار به شیوه قبل را ترجمه فرانسوی به آلمانی («مقایسه نحوی زبان فرانسوی با زبان آلمانی» 1963) و نیز در دو کتاب ترجمه انگلیسی به اسپانیایی، یعنی درآمدی بر ترجمه شناسی (1977) اثر با سکس آیورا و نظریه عمل ترجمه (1982) اثر گارسیا یبرا، بنیاد گذارد.

 طرفه این که هنگام نگارش کتاب حاضر، کتاب وینه و داربلنه به زبان فرانسوی کمیاب بود، اما همان کتاب با ترجمه انگلیسی تجدید نظر شده هنوز پس از گذشت سی و هفت سال از چاپ اول- در سال 1995- وجود داشت.

به علت آن‌ که اصلاحاتی نظری در نسخه انگلیسی کتاب مذکور صورت گرفته بود، همیشه به همان چاپ نخست ارجاع می‌شد، مگر آن که مطلب دیگری گفته می شد. در کتاب یاد شده، هر جا که لازم بود اصطلاحات فرانسوی اصلی نیز ذکر شده است.

راهبرد کلی وینه و داربلنه

دو راهبرد کلی ترجمه که وینه و داربلنه (93- 84: 2000) تشخیص داده‌اند، عبارتند از «ترجمه صریح» (direct traslation) و ترجمه ضمنی (oblique translation) که شبیه تقسیم‌بندی ترجمه «تحت‌اللفظی در برابر آزاد» است.

نویسندگان کتاب یاد شده لغت «تحت‌اللفظی» را در واقع مترادف «ترجمه صریح» می‌دانند. دو راهبرد مذکور شامل هفت روال هستند که «ترجمه صریح» سه تای آن‌ها را دربر می‌گیرد:

هفت روال از دو راهبرد ترجمه

• وامگیری (borrowing):

در این روش، لغت زبان مبداء عیناً به زبان مقصد منتقل می‌شود. این گروه شامل لغاتی است مانند rouble و datcha روسی و یا لغات جدیدتر این زبان مانند glasnost و perestroika (calqe) که در زبان انگلیسی و سایر زبان‌ها به کار می‌روند تا خلاء معنایی موجود در زبان مقصد را پر کنند.

گاهی اوقات لغات به وام گرفته می‌شوند تا بر حال و هوای بومی زبان بیفزایند (مثل petanque و Armagnac و bastide در کتابچه‌های راهنمای گردشگری در جنوب غربی فرانسه)

• ترجمه ‌قرضی (literal translation):

«نوع خاصی از وامگیری» است که عبارت یا ساختار زبان مبداء به صورت تحت‌اللفظی برگردانده می‌شود.

مثلاً، ترجمه قرضی عبارت فرانسوی compliments de la saison در زبان انگلیسی به compliments of the season تغییر می‌کند. (metalinguistic)

وینه و داربلنه متوجه شدند که هم وامگیری و هم ترجمه قرضی اغلب به طور کامل در زبان مقصد ادغام می‌شوند، هر چند گاهی تغییر معنایی اندکی هم می‌یابند که می‌توان آن‌ها را به واژه‌های فریبکار تبدیل کرد.

• ترجمه تحت‌اللفظی

(در زبان فارسی نیز لغاتی به وام گرفته شده‌اند مانند ماشین، گاز، تلوزیون، آنتن و…- م): ترجمه‌ای «لغت به لغت» است که وینه و داربلنه آن را معمول‌ترین ترجمة میان زبان‌های هم خانواده و هم فرهنگ، توصیف می‌کنند.

مثال مورد اشاره آنان جمله انگلیسی I left my spectacles on the table downstairs است که در زبان فرانسوی به j’ai laisse mes lunettes sur la table en bas تبدیل می‌گردد.

وینه و داربلنه برای برگرداندن مناسب یک متن، روش ترجمه تحت‌اللفظی را پیشنهاد می‌کنند.

آنان می‌گویند، «تنها به دلیل الزامات فرازبانی (در زبان فارسی این نوع ترجمه خصوصا در مورد لغات بسیار مشاهده می‌شود، مانند موج متوسط = the medium wave و مخلوط کن = blender و آسمان خراش = sky- scraper و …- م) و ساختاری و پس از بررسی این که معنی کاملا حفظ شد، می‌توان ترجمه تحت‌اللفظی را زیر پا گذاشت.»

اما،‌آنان اذعان می‌کنند که مترجم امکان دارد ترجمه تحت اللفظی را «ناپذیرفتنی» بداند، زیرا:

آ) معنایی متفاوت به دست دهد.،

ب) معنایی ندارد.،

پ) بنا به دلایل ساختاری، غیرممکن است.

ت) «در تجربة فرازبانی زبان مقصد، عبارت مشابهی ندارد».،

ث) با چیزی در سطح متفاوتی از زبان، مطابقت دارد

وینه و داربلنه می‌گویند هرگاه در موارد فوق، ترجمه تحت اللفظی امکانپذیر نباشد، باید از راهبرد «ترجمه ضمنی» استفاده کرد.

این نوع ترجمه شامل چهار روال دیگر است:

چهار روال از ترجمه ضمنی

• تغییر صورت

در اینجا اجزای سخن بی‌آنکه معنیشان تغییر کنند، به جای اجزای سخن دیگر می‌نشینند. تغییر صورت می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

اجباری (obligatory): عبارت فرانسوی des son lever در بافت زمان گذشتة خاصی به صورت as soon as she got up ترجمه می‌شود.

اختیاری (optional): در جهتی معکوس، عبارت انگلیسی as soon as she got up را به طور تحت اللفظی می‌توان به شکل des qu elle s’est levee یا des son lever ترجمه کرد.

• تغییر بیان (modulation):

در اینجا معناشناسی و دیدگاه زبان مبداء تغییر می‌کند. تغییر بیان می‌تواند به شکل زیر باشد:

اجباری: مثلا عبارت انگلیسی the time when به عبارت فرانسوی le moment ou [به طور تحت اللفظی the moment where] ترجمه می‌شود.

اختیاری، گواینکه به ساختارهای برتر دو زبان متصل است: مثلا عکس دیدگاه it is not difficult to show در زبان فرانسوی به شکل il est facile de demontrer [به طور تحت‌اللفظی it is easy to show] می‌باشد.

(چنین موردی در ترجمه‌های متون سایر زبان‌ها به فارسی نیز دیده می‌شود مثلا عبارت take it/ thing easy را در فارسی به سخت نگیر ترجمه می‌کنیم- م)

روند تغییر بیان در نسخه انگلیسی کتاب وینه و داربلنه

تغییر بیان روندی است که در نسخه انگلیسی کتاب وینه و داربلنه اینگونه توجیه می‌شود:

«وقتی ترجمه‌ای تغییر صورت دهد یا حتی تحت‌اللفظی باشد و از نظر دستوری به کلامی صحیح بیانجامد، این ترجمه در زبان مقصد بسیار نامناسب، نامصطلح یا خام دست تلقی می‌گردد» (78: 2000).

وینه و داربلنه برای تغییر بیان به مثابه «محک مترجم کاردان» ارزش زیادی قایل هستند، حال آنکه تغییر صورت صرفاً سلطه بسیار مطلوب زبان مبداء را نشان می‌دهد (246: 1995)

تغییر بیان در سطح پیام به موارد زیر تقسیم می‌شود:

انتزاعی به جای عینی

علت به تأثیر

جزء به کل

جزء به جزء دیگر

وارونه‌سازی اصطلاحات

نفی متضاد

معلوم به مجهول (و برعکس)

مکان به جای زمان

تجدیدنظر در فاصله‌ها و حدود (در مکان و زمان)

تغییر نماد (شامل استعاره‌های ثابت و تازه)

بنابراین، این مقوله طیف وسیعی از عناوین را دربر می‌گیرد.

اغلب نیز فرآیندی از تغییر بیان‌های اساسا آزاد وجود دارد که به عبارات و تعبیرات ثابت تبدیل می‌شوند.

نمونه‌ای که وینه و داربلنه ارائه کرده‌اند، عبارت فرانسوی Vous l’avez echappe blle [به طور تحت اللفظی: you have escaped beautifully] – است که به عبارت انگلیسی you have had a narrow escape تبدیل می‌شود.

ادامه چهار روال ترجمه ضمنی (مورد سه و چهار)

• تعادل:

وینه و داربلنه از این اصطلاح برای اشاره به مواردی استفاده می‌کنند که زبان‌ها با ابزار ساختاری یا نحوی مختلف، موقعیتی یکسان و مشابه را توصیف می‌نمایند.

تعادل خصوصا در ترجمه اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها مفید است (مفهوم، و نه تصویر ذهنی، عبارت فرانسوی comme un chien dans un jeu de quills [به طور تحت‌اللفظی یعنی like a dog in a set of skittles] را می‌توان به صورت like a bull in a china shop ترجمه کرد).

• اقتباس (adaptation):

این مقوله مستلزم تغییر مرجع فرهنگی است مثل وقتی که موقعیتی موجود در فرهنگ مبداء، در فرهنگ مقصد وجود نداشته باشد.

وینه و داربلنه پیشنهاد می‌کنند که معنای ضمنی فرهنگی در متنی انگلیسی مربوط به بازی کریکت را می‌توان از طریق اشاره به سفر تفریحی در فرانسه (tour de france) به بهترین نحو ترجمه کرد.

آنان ادعا می‌کنند که امتناع از به کارگیری این اقتباس در متن مقصد که از جهاتی، کاملاً صحیح می‌باشد، ممکن است با لحنی غیرقابل تشخیص نیز مشهود باشد، و این چیزی است که اصلاً مطلوب و خوشایند نیست.

با وجود این، از آنجا که ممکن است راه حل آنان در بعضی کاربرد‌های استعاری محدود،‌کارایی داشته باشد، عاقلانه‌تر آن است که کریکت را در عبارتی مانند that isn’t’cricket و یا a sleepy wednesday morning country match at lords به دوچرخه سواری تغییر دهیم.

پایه‌های اصلی کتاب وینه و داربلنه

هفت مقوله اصلی ترجمه را که بر سه سطح عمل می‌کنند، شرح دادیم، سه سطح مذکور پایه‌های اصلی ساختار کتاب وینه و داربلنه را منعکس می‌کنند. این سطوح عبارتند از:

1- واژگانی

2- ساختارهای نحوی

3- پیام

در اینجا، «پیام» مورد استفاده را می‌گیرد تا به کلام و بافت یا موقعیت فرازبانی آن معنایی تقریبی ببخشد.

دو اصطلاح دیگر ارائه شده که فراتر از سطح لغت تلقی می‌شوند، به شرح زیر هستند:

1- آرایش کلمات و ساختار مضمونی (thematic) (33- 211: 2000 که در متن اصلی فرانسوی، demarche خوانده شده.)

2- ربط دهنده‌ها (connectors) (که در متن اصلی charnieres نامیده شده) که پیوندهای منسجم علائم گفتمانی (first, however و غیره)، نماگرها (deixis) (ضمایر و ضمایر اشاره، مانند that و this) و علائم سجاوندی هستند.

این سطح تحلیل تا حدی حاکی از متن سطح بالا و تحلیل مبتنی بر گفتمان (discourse- based) است.

تقلید و اختیار دو عامل مهم

عامل مهم دیگری که وینه و داربلنه در نظر گرفته‌اند، عامل تقید (servitude) و اختیار (option) است:

تقیّد اشاره به تغییر صورت و تغییر بیان اجباری دارد که ناشی از تفاوت دو نظام زبانی هستند.

اختیار اشاره به تغییرات غیر اجباری دارد که ناشی از پسند و سبک خود مترجم هستند.

واضح است که تفاوت یاد شده، تفاوتی تعیین کننده است. وینه و داربلنه تأکید می‌کنند که اختار، قلمرو سبک شناسی است که باید کانون توجه مترجم باشد.

بدین ترتیب، نقش مترجم آن است که «از میان گزیده‌های موجود، همانی را برگزیند که معانی ظریف پیام را منتقل می‌کند.»

راه حل پنج مرحله‌ای مترجمان

آنان فهرستی پنج مرحله‌ای به مترجم ارائه می‌کنند تا از متن مبداء به متن مقصد حرکت کند. این پنج مرحله عبارتند از:

1- شناخت واحد‌های ترجمه

2- بررسی متن زبان مبداء و ارزیابی محتوای توصیفی، عاطفی، و فکری واحد‌های یاد شده.

3- بازسازی بافت فرازبانی پیام.

4- ارزیابی تأثیرات نحوی.

5- تولید و اصلاح متن مقصد.

چهار مرحله اول را وینه و داربلنه در تحلیل ترجمه‌های منتشره، دنبال نمودند. تا جایی که به سوال کلیدی «واحد ترجمه» مربوط می‌شود، وینه و داربلنه تک لغات را به عنوان واحد ترجمه نمی‌پذیرند.

آنان واحد ترجمه را ترکیبی از «واحد واژگانی» و «واحد تفکر» می‌دانند و ان (21: 1995) را این گونه تعریف می‌کنند: واحد ترجمه کوچکترین قسمت گفتار است که نشانه‌هایش به گونه‌ای به هم پیوسته‌اند که نمی‌توان تک تک آن‌ها را ترجمه نمود.

در نسخه فرانسوی اولیه (7- 275: 1958) نمونه برشی کوتاه یا decoupage متن مبداء و متن مقصد در واحد‌های ترجمه ارائه شده‌اند.

این برش‌های پیشنهادی شامل تک لغات (مثل but, he) و عبارات ثابت (مثل from time to tim) و گروه‌هایی هستند که به لحاظ دستوری به هم پیوسته‌اند (مثل the watch, to look) و گروه‌هایی که به لحاظ معنایی به هم وصل شده‌اند (مثل to glance away) در تحلیل تازه از جدیدترین نسخه انگلیسی کتاب وینه و داربلنه، واحد‌های مذکور کمابیش طولانی‌ترند.

در ادامه بخوانید: کتفورد و دگرگونی‌های ترجمه