تفاوت دو نوع ترجمهی آشکار و نهان، به تمایز مشهوری برمیگردد که فردریک شلایرماخر بین ترجمهی بیگانه و آشنا قائل شد، که بعدها با عبارات دیگری هم از آن تقلید شد.
آنچه تفاوت بین ترجمهی آشکار و نهان را از بقیهی مفاهیم مشابه متمایز میسازد این است که میتوان آنها را در یک نظریهی منسجم نقد ترجمه گنجاند، که در آن منشاء و نقش این دو نوع ترجمه به صورت منسجم قابل توصیف و تبیین است.
ترجمه مستلزم انتقال متن در زمان و مکان است و هرگاه متن حرکت کند، چارچوب و دنیای گفتمان آن نیز تغییر میکند.
چارچوب چیست و چه معنایی دارد؟
«چارچوب» مفهومی روانشناختی است و بنابراین، به عبارتی همتای روانشناختی مفهوم «اجتماعی» بافت محسوب میشود و مرز طبقهای از پیامها و کنشهای معنیدار را تعیین میکند.
هر چارچوب اغلب به طور ناخودآگاه به صورت یک اصل توضیحی عمل میکند، یعنی هر پیامی که چارچوبی را تعریف میکند، گیرنده را در تفسیر پیام گنجانده شده در آن چارچوب راهنمایی میکند.
به همین ترتیب، مفهوم «دنیای گفتمان» هم به ساختاری بالاتر برای تفسیر معنا به شکلی خاص اشاره دارد درست همانگونه که یک کنش بیانی با ارجاع به یک دنیای گفتمانی کنشگر، ارزش منظوری کسب میکند.
چارچوب در ترجمه آشکار و نهان
وقتی مفاهیم چارچوب و دنیای گفتمان را در مورد ترجمهی آشکار و نهان به کار میگیریم، میتوانیم بگوییم متنی که به صورت آشکار ترجمه شده، در رویداد زبانی جدیدی قرار میگیرد که در ضمن به آن یک چارچوب جدید هم میدهد. ترجمهی آشکار نوعی «اشاره به زبان» (در مقابل «کاربرد زبان») است.
دربارهی رابطهی مفهوم «ترجمهی آشکار» با مدل چهارلایهای تحلیلی (نقش ـ ژانر ـ سیاق ـ زبان/متن)، میتوانیم بگوییم که متن اصلی و ترجمهی آشکار آن در سطح زبان/ متن و سیاق و نیز ژانر باید معادل یکدیگر باشند.
تعادل در ترجمه
تعادل در ترجمه در سطح نقش متنی، یعنی معادل نقشی، با این که امکان تحقق دارد، دارای ماهیتی متفاوت است؛ یعنی امکان دستیابی به نقش متن اصلی را در دنیای گفتمانی یا چارچوب خودش فراهم میآورد.
چون این دستیابی در زبان دیگری تحقق مییابد و در جامعهی زبانی و فرهنگی مقصد رخ میدهد، تغییر در دنیای گفتمان و چارچوب ضرورت پیدا میکند.
یعنی ترجمه در چارچوب متفاوتی قرار میگیرد، به عبارتی در چارچوب و دنیای گفتمانی خودش عمل میکند و در بهترین حالت فقط میتواند به معادل نقشی درجه دومی دست یابد.
با اینحال، چون این معادل در سطح زبان/متن، سیاق و ژانر به دست میآید، چارچوب و دنیای گفتمانی متن اصلی نیز همزمان فعال میشود.
چنان که گویی اعضای فرهنگ مقصد به قول معروف «گوش ایستادهاند» و قادرند نقش متن اصلی را البته از فاصلهای دور درک کنند.
تفاوت ترجمه آشکار و نهان
در ترجمهی آشکار، کار مترجم مهم و پیداست. چون وظیفهی مترجم این است که برای اعضای فرهنگ مقصد اماکن دستیابی به متن اصلی و نیز تأثیر فرهنگ مقصد در موقعیتی قرار میدهد که این متن را «از بیرون» مشاهده کنند و دربارهاش به قضاوت بپردازند.
در ترجمهی نهان که موردی از «کاربرد زبان» است، مترجم باید کوشش کند که رویداد زبانی معادلی را بازآفرینی کند. در نتیجه کارکرد ترجمهی نهان این است که نقشی را که متن اصلی در چارچوب و دنیای گفتمانی خودش دارد، در متن مقصد بازتولید کند.
بنابراین ترجمهی نهان در چارچوب و دنیای گفتمانیای که فرهنگ مقصد فراهم کرده، کاملاً «آشکار» عمل میکند، و هیچ تلاشی برای فعالسازی همزمان دنیای گفتمانی متن اصلی نمیکند.
ترجمهی نهان، در مقایسه با ترجمهی آشکار، به لحاظ روانشناسی زبان، کمتر پیچیده و بیشتر فریبنده است. چون هدف دستیابی به معادل نقشی واقعی است، متن اصلی را میتوان در سطوح زبان/ متن و سیاق از طریق استفاده از یک «فیلتر فرهنگی» دستکاری کرد.
نتیجهی کار ممکن است فاصلهی زیادی از متن اصلی داشته باشد. بنابراین با وجود اینکه متن اصلی ضرورتاً با ترجمهی نهانش در سطح زبان/ متن و سیاق معادل نیست، لازم است در سطح ژانر و نقش متنی معادل متن اصلی باشد. به طور کلی، تفاوت نظری ترجمهی آشکار و ترجمهی نهان را میتوان چنین نمایش داد:
نمودار 2
ابعاد ترجمهی نهان و ترجمهی آشکار
| سطح | آیا معادلیابی صرف هدف ترجمه است؟ | |
| ترجمهی آشکار | ترجمهی نهان | |
| نقش اولیه | خیر | بله |
| نقش درجهی دوم | بله | نامرتبط |
| ژانر | بله | بله |
| سیاق | بله | خیر |
| زبان/متن | بله | خیر |
در ارزشیابی ترجمه، لازم است تفاوتهای بین ترجمهی آشکار و ترجمهی نهان در نظرگرفته شود.
این دو نوع ترجمه به لحاظ کیفی مسائل متفاوتی را درنقد ترجمه اقتضا میکنند. دشواریهای ارزشیابی ترجمهی آشکار معمولاً کمتر است زیرا در این نوع ترجمه میتوان ملاحظات مربوط به فیلتر فرهنگی را در نظر نگرفت.
ترجمهی آشکار «سرراستتر» است زیرا متن الی را میتوان «فیلتر نشده» انتقال داد. در ارزشیابی ترجمهی نهان، ارزیاب ترجمه باید «فیلتر فرنگی» را در نظر بگیرد تا بتواند بین ترجمهی نهان و نسخهی نهان تفاوت قائل شود.
در ادامه بخوانید: تمایز بین ترجمه و نسخه
