دیدگاه‌های تطبیق و مقایسه در ترجمه متون

مقایسه‌ی متن اصلی با متن ترجمه شده

در فصل سوم به بررسی طرحی تحلیلی پرداختیم که از طریق آن ماهیت ارتباط تعادل بین متن اصلی و متن ترجمه شده را می‌توان برقرار کرد و آن همانا مقولات سیاق سخن هالیدی مشتمل از «زمینۀ بحث»، «فحوای متن»، و «شیوۀ بیان» برای تحلیل مقایسه‌ای متون اصلی و ترجمه شده بود. از این طرح نیز می‌توان به طور سودمندی برای ارزیابی ترجمه‌ها بهره جست. به نمونه‌ای از چگونگی انجام این کار در زیر نگاهی می‌اندازیم.

متن اصلی قبل از ترجمه

William W. Howells, Homo Sapiens: 20 million years in the making, in The UNESCO Courien August-September 1972. pp.

This careful sorting out made it easier to see the slight distinctions between Ramapithecus on the one hand and Drvopithecus, ancestor of the apes, on the other… Thus we also see the beginnings of the separating paths of human and ape evolution, or between animals properly called pongids (apes) and those called hominids (anything on the human side of the same group). . . So palaeontology is not all looking for fossils in old river banks.

متن ترجمه شده

Zwanzig Millionen Jahre unterwegs zum Menschen, in UNESCO Kurier. August-September 1972. pp. 6-8.

Dieses sorgfältige Aussortieren erleichterte das Erkennen derfeinen Unterschiede zwischen dem Ramapithecus einerseits und dem Dryopithecus, dem Vorläufer der Menschenaffen, andererseits … An diesem Punkt der Evolutionsgeschichte beginnt die Trennung von Menschenaffen und Menschen Oder, allgemeiner gefaßt, von Pongiden (Affen und Menschenaffen) und Hominiden (alle Arten mit Ansätzen von menschenartigen Merkmalen).

ترجمۀ لغوی

This careful sorting out facilitates the recognition of the subtle differences between the Ramapithecus on the one hand and the Dryopithecus, the predecessor of humanoid apes, on the other hand. At this point of the evolutionary history begins the Separation of human apes and humans or, more generally conceived, of pongids (apes and humanoid apes) and hominids (all species with the beginnings of humanoid characteristics).

حال بیایید از طرح تحلیلی ارائه شده در فصل سوم برای تجزیه و تحلیل و مقایسۀ این متون اصلی و ترجمه شده استفاده کنیم:

تحلیل متن اصلی قبل از ترجمه

ژانر متن و ترجمه

این پاراگراف بخشی از مقالۀ خبری است که توسط فرد متخصص برای مردم عام و غیرمتخصص نوشته شده است. این مقاله در روزنامه‌ای که مخاطبی عام دارد یعنی مجلۀ ریدرز دایجست چاپ شد که ویژگی این نوع مجلات ماهیت اطلاع رسانی و آموزشی آن است و ژانر مقاله از نوع علوم عام‌پسند است.

زمینۀ بحث و ترجمه

این متن دربارۀ اکتشافات باستان شناختی است. متن توصیف‌گر تاریخچۀ تکاملی انسان از اسلاف غیر انسانی‌اش است. توصیف اکتشافات علمی، فقط گزارشی قعیت بنیاد نیست بلکه داستانی جذاب و به روانی قابل خواندن است.

شواهد این مطلب استفاده از عبارات غیر دقیق علمی از قبیل ‘sorting out’، ‘slight distinction’، ‘anything on the human side’ است. این ابهامات مربوط به واژگان و اصطلاحات به همراه گرایش به سوی شخصی‌سازی و دراماتیزه کردن حقایق علمی دیده می‌شود. این‌ها به دلیل استراتژی‌های زبان شناختی زیر ایجاد می‌شوند: 1) کابرد زمان حال مستمر به همراه کلمۀ ربط منطقی برای دستیابی به کیفیت تئاتری: ‘Thus we also see’ و 2) حذف مواردی که جلوتر از آن اسمی به عنوان بدل آمده است که به آن بدل شأن تیتر را می‌دهد و در نتیجه تأثیری دراماتیک ایجاد می‌شود: ‘Dryopithecus, ancestor of the apes’ ، و 3) استفاده از زبان تمثیلی: ‘ancestor of the the separating paths of human and ape evolution’; apes’ .

فحوای متن و ترجمه

نویسندۀ مقاله پروفسور در رشتۀ انسان‌شناسی است، که هنگام مخاطب قرار دادن جامعۀ عام دربارۀ موضوع تخصصی‌اش از مسند قدرت حرفه‌ای‌اش صحبت می‌کند. به نظر می‌رسد که مؤلف کاملاً از «خلأی قدرت» بین خود و مخاطبش به لحاظ دانش رشتۀ خودش آگاهی دارد. او به هیچ وجه سعی نمی‌کند تا این خلأ را بپوشاند و لحنی نسبتاً متواضعانه را اختیار می‌کند. این موضوع در عبارت ‘or between animals properly called’ مشخص است یعنی جایی که مؤلف به خوانندگان متن نحوۀ صحیح اشاره به نوع خاصی از حیوان را به حالتی مدرسه‌ای آگاهی می‌دهد، و همچنین در سبکی که او به کارگیری آن را مناسب می‌داند- یعنی سبکی که باید آن را محاوره‌ای، دوستانه، و گپ گونه دانست. این نوع سبک در تناسب با نقش معلمی است که خودش را به سطحی پایین می‌آورد تا به سطح مخاطبین برساند، و این موضوع در اصطلاحات غیردقیق فنی‌ای که به کار میبرد، مشخص است: ‘sorting out’، ‘slight distinction’، ‘anything on the human side’، ‘looking for fossils in old river banks’ با وجود این، مؤلف همچنین اجازه می‌دهد تا خوانندۀ مقاله‌اش در متن مشارکت داشته باشد و این کار را با استفاده از ضمیر اول شخص جمع انجام می‌دهد (وسیله‌ای مؤثر برای دخالت دادن مخاطبین به صورت مستقیم که در نتیجه علاقۀ آن‌ها به موضوع بیشتر می‌شود.)

شیوۀ بیان و ترجمه

حداقل دو راه برای نوشتن و خلق این متن وجود داشته است: یا این متن اقتباسی از یادداشت‌های سخنرانی است، یا متنی (ویرایست شده) از سخنرانی ارائه شده توسط مؤلف، یا اختصاصاً برای همین منظور نوشته شده است. این متن با بهره‌گیری از ضمیر شخصی اشاره‌ای ‘we’ مشارکین خاصی را در موقعیتی که قرار دارد، دخیل می‌کند که نتیجۀ آن درگیری هم مؤلف و هم مخاطبین است. نمونۀ دیگری از نحوۀ نگارش متن که شیوۀ بیانی تقریباً شفاهی را با مخاطبینش اتخاذ می‌کند، این عبارت غیرجدی است:

‘So palaeontology is not all looking for fossils in old river banks’

که به عنوان نوعی پاسخ به فرض متصور از سوی خوانندگان پاسخ می‌دهد و این خوانندگان هستند که به طور ضمنی مورد خطاب قرار گرفته شده‌اند.

پروفایل نقشی

نقش این متن اصلی را می‌توان به این صورت خلاصه کرد: این متن برای آگاهی و آموزش دادن مخاطبین در زمینه حقایق علمی به نحوه‌ای طراحی شده تا مطالب ارائه شده به صورت غیرفنی، جذاب، جالب، و به راحتی قابل فهم، مناسب و هم سطح درک مخاطبینی باشد که این مقاله برای آن‌ها نوشته شده است. متن دارای کیفیت قوی بین فردی است که به همراه ابعاد سیاق سخن (یعنی زمینۀ بحث، فحوای متن، شیوه بیان) و ژانر نیز این موضوع دیده می‌شود.

مقایسۀ متن اصلی و متن ترجمه شده

زمینۀ بحث

به نظر می‌رسد که متن ترجمه شده کمتر دراماتیزه و شخصی شده باشد. برای مثال، هیچ معادل آلمانی برای صورت استمراری انگلیسی در آخرین جمله در متن اصلی وجود ندارد: برای مثال به جای آن یک فعل به علاوۀ یک صفت کیفی (gerade, nun, …) وجود دارد که همان عملکرد تأکید بر روی فرایند کشف توسط انسان را برآورده می‌سازد. همچنانچه مشخص است تمامی جملۀ آخر در متن ترجمه شده حذف شده است! افزون بر این، کیفیت درام گونه که در متن اصلی به واسطۀ عدم وجود حرف معرفه قبل از گروه اسمی به صورت بدل به دست آمده (‘ancestor of the apes’)، در متن ترجمه شده از دست رفته است (ساخت معادلی در زبان آلمانی برای این کار وجود دارد). همچنین عبارات غیردقیق فنی کمتری در متن ترجمه شده می‌بینیم (عباراتی مثل  ‘anything on the human side’به Arten mit Ansatzen von menschenartigen Merkmalen) (species with the beginnings of humanoid characteristics) تبدیل شده که توصیف جدی‌تری است. به همین منوال، ‘apes’ به صورت (apes and humanoid apes) Affen und Menschenaffen مشخص شده و صورتبندی نسبتا ضعیف ‘the beginning of the separating paths of human and ape evolution’ در آلمانی فشرده شده و به صورت Evolutionsgeschichte (evolutionary history) در آمده است. افزون بر این، کاربرد کمتری از زبان تمثیلی و مجازی صورت گرفته است. هیچ کلمه معادلی برای واژه‌های ‘path’ یا ‘ancestor’ ارائه نشده و همچنین هیچ کلمۀ معادلی برای واژۀ ربط منطقی ‘thus’ نیز وجود ندارد. این واژه تأثیری تئاتری در جملۀ متن اصلی خلق می‌کند (اگرچه در واقع این کلمه فاقد پایه و شالودۀ منطقی است).

فحوای متن

متن ترجمه شده خواننده را به همان میزانی که متن اصلی خواننده را درگیر می‌کند، درگیر متن نمی‌کند، و دلیل آن هم این است که ضمیر شخصی ‘we’ در همۀ موارد حذف شده است. افزون بر این، ارتباط بین مؤلف و خواننده که در متن ترجمه شده القاء گردیده، بیشتر به طرف تساوی بین مؤلف و خواننده میل دارد: یعنی متن ترجمه شده فاقد فحوای متن متواضعانۀ متن اصلی است. برای نمونه، عبارتِ ‘properly called’ خنثی شده و به صورت allgemeiner gefasst آورده شده است. افزون بر این، کل جملۀ

‘So palaeontology is not all looking for fossils in river banks’

در ترجمه حذف شده است. این مورد احتمالاً مشخص‌ترین نمونه برای این حقیقت است که ارتباط نقش اجتماعی ارائه شده در ترجمه بسیار متفاوت است. با حذف این جملۀ نسبتاً طنزآمیز که برای خوشایند کردن موضوع برای جامعۀ عام صورت گرفته است، متن ترجمه شده بیشتر واقعیت بنیاد و خنثی می‌شود. سطح سبکی (style level) متن ترجمه شده نیز بسیار رسمی‌تر است. این موضوع به ویژه در نحوۀ ترجمۀ عبارت ‘anything on the human side’به Arten mit Ausatzen von menschenartigen Merkmalen (که ترجمه‌ای دقیق‌تر و «علمی‌تری» است) مشخص است.

شیوۀ بیان

متن ترجمه شده دارای ویژگی‌های کمتری از مختصه‌های اجزای گفتاری متن اصلی است که شاهد آن نیز حذف ضمیر فراگیر ‘we’؛ حذف گاسخ به یک سؤال فرضی مطرح شده توسط خوانندگان؛ و به کارگیری اصطلاحات فنی‌تری است که در بالا به آن‌ها اشاره شد.

میزان تعادل

مقایسۀ متن‌های اصلی و ترجمه شده تفاوت‌هایی را در تمامی مقولات سیاق سخن و همچنین ژانر (یعنی متن ترجمه شده به صورت علم عامه‌پسند ارائه نشده بلکه به صورت متنی مربوط به علم “محض” نوشته شده) که مورد بررسی قرار گرفت، نشان می‌دهد. با عنایت به زمینۀ بحث، متن ترجمه شده مثل یک داستان دراماتیزه شده نیست و بیشتر شبیه به گزارش جدی یک کشف باستان شناختی است که در آن اصطلاحات و واژه‌های دقیق علمی به کار رفته است. با عنایت به فحوای متن، به نظر می‌رسد متن ترجمه شده کمتر مخاطبین را درگیر می‌کند چون مؤلف حواس خود را معطوف اطلاعاتی می‌کند که می‌خواهد انتقال دهد نگرش مؤلف نسبت به خوانندگان کمتر متواضعانه است و بیشتر حالت خنثی دارد، و مؤلف ترجیح می‌دهد تا حقایق را عنوان کند و نه این که این حقایق را هم سطح نیازهای خوانندگان (فرضی) نماید. در بُعد شیوۀ بیان، می‌بینیم که متن ترجمه شده فاقد عناصر گفتاری است. روی هم رفته، به نظر می‌رسد که متن ترجمه شده بیشتر معطوف به توصیف حقایق باشد تا انگیزش دادن به خواننده از طریق جالب کردن و قابل فهم‌تر کردن توصیف.

این نوع از تحلیل مقایسه‌ای زبان شناختی و توصیف میزان تعادل شالودۀ خوبی برای ایجاد اظهارات ارزیابانه است. ولی توصیف و توضیح زبان شناختی را باید از داوری‌های اجتماعی (ایدئولوژیک) متمایز کرد. ما در زیر به این موضوع خواهیم پرداخت.