با به خاطر داشتن مطالب ذکرشده در بالا، حال میتوانیم به مثالهایی از استراتژیهایی که توسط مترجمان حرفهای برای از بین بردن مشکلات مربوط به انواع عدم تعادل به کار میرود، نظری بی افکنیم.
در هر مثال، زیر کلمۀ زبان مبدأ که منشأ و خاستگاه مشکل در ترجمه است، خط کشیده شده است. استراتژی بهکاربرده شده توسط مترجم، چه در ترجمۀ اصلی و چه در نسخۀ ترجمۀ معکوس، سیاه نوشته شده است. فقط در مود استراتژیهای به کار برده شده برای حلوفصل مشکل عدم تعادل در سطح کلمه است که اظهارنظر شده است. استراتژیها و تفاوتهای دیگر بین متون مبدأ و مقصد در فصلهای بعدی موردبحث قرار گرفتهاند.
(الف) ترجمه کردن از طریق استفاده از یک کلمۀ عامتر (کلمۀ فراگیر)
اینیکی از متداولترین استراتژیهایی است که برای حلوفصل انواع مختلف عدم تعادل، و بهویژه در حوزـ معنایی منطقی اعمال میشود. این استراتژی، اگر نگوییم در تمام زبانها، در اکثر زبانها کاربرد دارد و علت نیز آن است که ساخت سلسله مراتبی حوزههای معنایی، مختص به زبان نیست.
مثال الف متن مبدأ (کلسترال سوپر- بروشور هماه یک محصول حالتدهندۀ مو): The rich and creamy KOLESTRAL — SUPER is easy to apply and has a pleasant fragrance. متن مقصد (عربی): کولسترال سوپر غنی و مکثف فی ترکیبته التی تمنح مستحضراً یشبه الکریما، مما یجعله فی منتهی السهوله لوضعه علی الشعر … Kolestral super is rich and concentrated in its make-up which gives a Product that resembles cream, making it extremely easy to put on the hair. |
مثال ب متن مبدأ (کلسترال سوپر): Shampoo the hair with a mild WEI-LA-SHAMPOO and lightly towel dry. متن مقصد 1 (اسپانیولی): Lavar el cabello con un champú suave de WEI-LA y frotar ligeramente con una toalla. Wash hair with a mild WEI-LA shampoo and rub lightly with a towel. متن مقصد 2 (عربی): یغسل الشعر بشامبو من «ویللا» علی أن یکون من نوع الشامبو الملطف … [ترجمۀ معکوس به زبان انگلیسی:] The hair is washed with ‘wella’ shampoo, provided that it is a mild shampoo… |
مثال ج متن مبدأ (تاریخچۀ مختصری از زمان- هاوکینگ 1: 1988) A well-known scientist (some say it was Bertrand Russe l) once gave a public lecture On astronomy. He described how the earth orbits around the sun and how the sun, in turn, orbits around the center Of a vast collection of stars called our galaxy. متن مقصد (اسپانیولی): Un conocido científico (algunos dicen que fue Bertrand Russell) daba una vez una conferencia sobre astronomía. En ella describía cómo la Tierra giraba alrededor del Sol y cómo éste, a su vez, giraba alrededor del centro de una vasta colección de estrellas concida como nuestra galaxia. [ترجمۀ معکوس به زبان انگلیسی]: A well-known scientist (some say that it was Bertrand Russell) once gave a lecture on astronomy. In it he described how the Earth revolved around the Sun and how the latter in its turn revolved around the centre of a vast collection of stars known as Our galaxy. |
مثال د متن مبدأ (مناطق حفاظتشدۀ پاندای چینی- متن صندوق چهانی برای طبیعت که به همراهش نمایش اسلاید وجود داد): Today there may be no more than 1000 giant pandas left in wild. restricted to a few mountain strongholds in the Chinese provinces of Sichuan, Shaanxi and Gansu. متن مقصد (چینی): [ترجمۀ معکوس به زبان انگلیسی]: Today there may be only 1000 big pandas which still remain in the wild state, restricted to certain mountains areas in China’s Sichuan. Shaanxi and Gansu. |
توضیح: مثالهای فوق نشانگر استفاده از یک کلمۀ عام (= کلمۀ فراگیر) برای غلبه کردن بر فقدان نسبی اختصاصی بودن در زبان مقصد در مقایسه با زبان مبدأ است.
«شامپو کردن» را به مثابه نوعی از «شستن» میتوان در نظر گرفت ولی کاربرد آن بسیار محدودتر است. شما میتوانید چیزهای زیادی را بشویید ولی فقط میتوانید مو را شامپو کنید.
به همین منوال، در «مدار دور زدن» (= orbiting) نوعی از «چرخیدن» (= revolving) است ولی برخلاف «چرخیدن»، فقط در مورد چرخش شیء کوچکتر به دور یک شیء بزرگتر در فضا به کار میرود. کاری که مترجمان در مثالهای بالا انجام دادهاند، یک ردهبالا رفتن در حوزه معنایی دادهشده برای پیدا کردن یک کلمه عام است که معنای منطقی اصلی کلمه مورد شمول را که در زبان مقصد از بین رفته، حفظ کنند.
(ب) ترجمه کردن از طریق استفاده از یک کلمه خنثیتر یا کلمهای که ازنظر معنایی کمتر القایی است
مثال الف متن مبدأ: (مورگان ماتروک- بروشور کارخانه سرامیکسازی) Today people are aware that modern ceramic materials offer unrisalled properties for many of our most demanding industrial applications. So is this brochure necessary; isn’t the ceramic market already overbombarded with technical literature; why should Matroc add more? Because someone mumbles, ‘Our competitors do it.’ But why should we imitate our competitors when Matroc probably supplies a greater range of ceramic materials for more applications than any other manufacturer. متن (مقصد ایتالیایی) (به علت طولانی بودن متن اصلی، در متن مقصد و همچنین ترجمه معکوس (جهت جلوگیری از اطناب) فقط نکته موردبحث ارائهشده است.م.): Qualcuno soggcrisee: ‘i nostri concorrenti lo linno.’ [ترجمه معکوس به زبان انگلیسی]: Someone suggests: ‘Our competitors do it.’ |
توضیح: تفاوتی فاحش در معنای القایی کلمه mumble و نزدیکترین معادل آن در زبان ایتالیایی، یعنی mugugnare، وجود دارد. فعل انگلیسی mumble محمول معنایی آشفتگی و سردرگمی و گیجی است. میتوان این موضوع را در جملات زیر مشاهده کرد:
‘Sorry.’ she managed to mumble incoherently.
I “as doing a three-point-turn manoeuvre to get us back onto the mad u hen he woke up. lifted his hat and mumbled: ‘Where are we?’
“I didnh mean to disturb you.’ I mumbled apologetically.
Tm in your hands,’ I mumbled and didn’t quite know why I said it.
Presented a hard question. she’ll blush, stare at her feet and finallv mumble her answer.
توضیح: از طرف دیگر، معادل نزدیکتر ایتالیایی (یعنی mugugnare)، بیشتر محمول رگه معنایی عدم رضایت است تا سردرگمی یا آشفتگی. مترجم ایتالیایی احتمالاً برای پرهیز از انتقال معنایی القایی غلط، کلمه عام suggerisce = (= ‘suggest’) را انتخاب کرده است.
مثال ب متن مبدأ (مطالعه اعمال جادوگری در ژاپن- بلاکر 315: 1975) The shamanic practices we have investigated are rightly seen as an archaic mysticism. متن مقصد (ژاپنی): [ترجمه معکوس به زبان انگلیسی:] The shamanic behaviour which we have been researching should rightly be considered as ancient mysticism. |
توضیح: مترجم میتوانست از یک عبارت ژاپنی که تقریباً به معنای «قبل از اعصار کنونی» است و میتواند هم به معنای منطقی و هممعنای القایی کلمه archaicنزدیکتر باشد، استفاده کند. باوجوداین، این مورد بسیار صریح و مستقیم میبود؛ بدین معنی که آشکارا با معیارهای زبان ژاپنی در تضاد قرار میگرفت (هاروکویوریو، ارتباط شخصی) پس معنای القایی کلمه archaic در این ترجمه از بین رفته است.
مثال ج متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی) Many Of the species growing wild here are familiar to us as plants cultivated in European gardens — species like this exotic lily. متن مقصد (چینی): [ترجمه معکوس به زبان انگلیسی:] We are Very familiar with many varielics Of the wild life here, they are the kind grown in European gardens — varieties like this strange unique lily flower. |
توضیح: کلمه exotic معادلی در زبان چینی و زبانهای شرقی دیگر ندارد. این کلمهای است که توسط غربیها برای اشاره به چیزهای عجیب و جالب که از یک کشور دور مثل چین میآید، به کار میرود. شرق مفهومی برای کلمه exotic در این مفهوم ندارد و به همین دلیل معنای املایی این کلمه در ترجمه از بین رفته است.
مثال د متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی): The panda is something of a zoological mystery. متن مقصد (چینی): [ترجمه معکوس به زبان انگلیسی:] The panda may be called a riddle in zoology. |
توضیح: یک معادل برای کلمه mystery در زبان چینی وجود دارد، ولی این معادل غالباً تداعیکننده مسائل مذهبی/ دینی است. مترجم حس کرده که کاربرد این معادل در یک بافت جانورشناختی غلط خواهد بود.
مثال هـ متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی): (i) ‘The panda’s mountain home is wet and lush, (ii) The panda’s mountain home is rich in plant life … متن مقصد (چینی): [ترجمه معکوس به انگلیسی:] The mountain habitat of the panda is wat and lush, Thenountain settlements of the panda have rich varieties of plants |
توضیح: کلمه home هیچ معادل مستقیم و بلافصلی در زبان چینی ندارد. درواقع، ترجمه این کلمه به اکثر زبانها مشکل است. در مثالهای بالا، بهجای این کلمه، نزدیکترین معادلهای زبان چینی جایگزین شدهاند، که هم ازنظر معنای القایی کمرنگتر هستند و هم از کلمه home رسمیتر.
بعضیاوقات میتوان معنای القایی را با افزودن یک توصیفکننده حفظ کرد. این موضوع در مثال زیر نشان دادهشده است.
مثال و متن مبدأ (داستان ردپاها بر روی برف، نوشت ماریو سولداتی: Ma già, Oltle I tetti carichi di neve, a non piú di duecento metri dalla parte di Torino, si vedevano altissimifÛ geometrici, tutti quadrettati in mille finestre luminose el balconcini, i primi palazzi condominiali, case a riscatto, falansteri di operai e di impiegati; متن مقصد (انگلیسی: «ردپاها بر روی برف»): But already, beyond the snow;làden roof, and no more than two hundred met-res in the direction of Turin, there were to be seen towering, geometrical, chequered by a thousand lighted windows and balconies, the first joint-owned buildings, houses under mortgage, workers’ and clerks’ ugly blocks of flats. |
توضیح: صفت ugly درواقع در متن مبدأ نیامده است. پانویس مترجم بهصورت زیر توضیح میدهد که چرا کلمه ugly به متن مقصد اضافهشده است
کلمه falansteri به معنی محلهای اقامت اشتراکی است که بخشی از یک زندگی جمعی ایدهال را که توسط فیلسوف و نویسنده سوسیالیست فرانسوی چارلز فورير (۱۸۳۷ – ۱۷۷۲) تبلیغ میشود، تشکیل میدهد. در ایتالیایی این کلمه دارای معنی ضمنی توهینآمیز است.
ج) ترجمه از طریق جایگزینی فرهنگی
این استراتژی شامل جایگزین کردن یک مقوله یا عبارت مختص و مقید به فرهنگ با یک کلمه در زبان مقصد است که دارای همان معنای منطقی با کلمه مبدأ نیست ولی بهاحتمالزیاد دارای تأثیر مشایی بر روی خواننده مقصد است (برای مثال از طریق ایجاد بافتی مشابه در فرهنگ مقصد).
مزیت اصلی استفاده از این استراتژی این است که به خواننده مفهومی را ارائه میدهد که او میتواند با آن چیزی آشنا و خوشایند را تشخیص دهد، تصمیم مترجم (ازلحاظ خودش برای به کار بردن این استراتژی عمدتاً بستگی به موارد زیر خواهد داشت: (الف) مترجم چقدر از طرف افرادی که ترجمه را به او سفارش دادهاند.
آزادی عمل دارد؛ (ب) هدف از ترجمه چیست؛ و (ج) داوری خود مترجم از مطلوبیت یا مبهم کردن موارد خاص فرهنگی متن مبدأ چیست، در سطحی کلیتر، این تصمیمگیری مترجم تا حدی هنجارهای رایج و حاکم بر ترجمه را در یک جامعه نشان میدهد. به کار بردن استراتژیهایی که در آنها دور شدن شدید از معنای منطقی متن مبدأ وجود دارد، بهشدت در میان جوامع زبانی مختلف و موقعیتهای مکانی گوناگون متغیر است
مثال الف متن مبدأ (تاریخچه مختصری از زمان- هاوکینگ 1: 1988): A well-known scientist (some say it was Bertrand Russell) once gave a public lecture on astronomy. He described how the earth orbits around the sun and how the sun, in turn, orbits around the center of a vast collection of stars called our galaxy. At the end of the lecture, a little old lady at the back of the room got up and said: ‘What you have told us is rubbish. The world is really a flat plate supported on the back of a g iant tortoise.’ The scientist gave a superior smile before replying, ‘What is the tortosie standing on You’re very clever, young man, very clever,” said the old lady. But it’s turtles all the way own!” متن مقصد یونانی Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων έδινε κάποτε μία διάλεξη για την αστρονομία. Έλεγε ότι η Γη είναι ένας σφαιρικός πλανήτης του ηλιακού συστήματος που κινείται γύρω από το κέντρο του, τον Ήλιο, και ότι ο Ήλιος είναι ένα άστρο που, με τη σειρά του, κινείται γύρω από το κέντρο του αστρικού συστήματος, που ονομάζουμε Γαλαξία. Στο τέλος της διάλεξης, η Ντάμα την κοίταξε θυμωμένη με επιτιμητικό ύφος. «Αυτά πουλες είναι ανοησίες. Η Γη δεν είναι παρά ένα μεγάλο Τραπουλόχαρτο. Είναι λοιπόν επίπεδη σαν όλα τα Τραπουλόχαρτα.» της είπε, και στράφηκε περήφανα προς τα μέλη της συνοδείας της, που έδειχναν ικανοποιημένα από την εξήγησή της. Η Αλίκη χαμογέλασε υπεροπτικά. «Και σε ιστηρίζεται αυτό το Τραπουλόχαρτο;» ρώτησε με ειρωνεία. Η Ντάμα δεν έδειξε να αιφνιδιάζεται. «Είσαι έξυπνη, πολύ έξυπνη», απάντησε: «Μάθε λοιπόν μικρή μου πως αυτό το Τραπουλόχαρτο στηρίζεται σε ένα άλλο, και εκείνο το άλλο σε ένα άλλο άλλο, και εκείνο το άλλο άλλο σε ένα άλλο άλλο άλλο…». Σταμάτησε λαχανιασμένη. «Το Σύμπαν δεν είναι παρά μια Μεγάλη Τράπουλα», τσίριξε. [ترجمه معکوس به انگلیسی:] Alice in Wonderland was once giving a lecture about astronomy. She said that the earth is a spherical planet in the solar system which orbits around its centre the sun, and that the sun is a star which in turn orbits around the centre of the star system which we call the Galaxy. At the end of the lecture the Queen looked at her angrily and disapprovingly: ‘What you say is nonsense. The earth is just a giant playing card, so it’s flat like all playing cards,” she said, and turned triumphantly to the members of her retinue, who seemed clearly satisfied by her explanation. Alice smiled a superior smile, ‘And what is this playing card supported on?’ she asked with irony, The Queen did not seem put out, ‘You are clever, very clever,” she replied, so let me tell you, young lady, that this playing card is supported on another, and the other on another other, and the other other on another other other … She stopped, out of breatli, “The Universe is nothing but a great big pack of cards,” she shrieked. |
توضیح: مثال بالا نحوه بسیار جالب بهکارگیری استراتژی جایگزینی، فرهنگی را نشان میدهد. این متن در اصل، متن آغازین کتاب معروف استفن هاوکینگ درباره زمان و نظریه «بیگ پنگ» تحت عنوان تاریخچه مختصر زمان از پیگ بنگ با سیاهچالهها (۱۹۸۸) است، مترجم يوناني همانند نویسنده اصلی کتاب در متن اصلی، در نظر دارد که توجه کامل خواننده را بلافاصله جلب نماید. او به این نتیجه میرسد
که بیشترین خود برای این کار، آوردن شخصیتهایی است که خواننده با آنها آشنا است و جذابیت خام برای او دارد و از شخصیتهای خارجی و کلیشهای که ممکن است خواننده آنها را نشناسد، استفاده نمیکند.
ظاهراً كتاب آلیس در سرزمین عجایب در یونان بهخوبی شناخته است و انتظار میرود که یک فرد يوتانی معمولی و فرهیخته کاملاً داستان را بداند و باشخصیتهای الیس، ملکه و همچنين ورقهای بازی آشنا باشد.
هرکسی که این داستان را خوانده باشد، میداند که ارتباط با آلیس، تصویری از یک جهان متناقض وارونه و بههمریخته را میطلبد. که بهویژه در این بافت متضاد و متناقض است عبارت a little old lady at the back of the room کلیشهای انگلیسی از کسی است که دوستداشتنی است ولی چیزی را که گفتهشده، اشتباه میفهمد. این تصویر کلیشهای برای مردم فرهنگهای دیگر احتمالاً قابلفهم و درک نیست.
بنابراین، ‘the Queen’ بهجای آن گذاشتهشده، و درنتیجه جایگزینهای دیگری نیز صورت گرفته است، برای مثال بهجای flat plate از ‘giant playing card’ و بهجای turtles all the way down از ‘a great big pack of cards’ استفادهشده است.
مثال ب متن مبدأ (کلکسیون پاتریک- بروشور منتشرشده توسط یک موزه اختصاصی اتومبیلهای کلاسیک): The Patrick Collection has restaurant facilities to suit every taste – from the discerning gourinct, to the Cream Teal expert. متن مقصد ایتالیایی) v di soddisfare tutti gusti: da quelli del gastronomo esigente a quelli dell’esperto di paasticceria. ترجمه معکوس به انگلیسی … to satisfy all tastes: from those of the deinancing gastronomist to those of the expert in pastry. |
توضیح: در زبان انگلیسی بریتانیایی، cream rea« عصرانهای است شامل چای و یک نوع بیسکویت که مربا و خامه روی آن مالیده شده و صرف میشود.
در این عصرانه میتوان ساندویچ و کیک هم میل کرد». به عبارت دیگر، cream tea معادلی در فرهنگهای دیگر ندارد. مترجم ایتالیایی بهجای آن از pastry استفاده کرده که دارای معنای یکسانی با cream tea نیست (چراکه cream tea یک وعده غذایی در بریتانیا محسوب میشود، درصورتیکه pcstry فقط نوعی از غذا است).
باوجوداین، pastry برای خواننده ایتالیایی زبان آشنا است و بنابراین یک جایگزین فرهنگی خوب را ارائه میدهد.
مثال ج متن مقصد (ایتالیایی- خاکستر جنگهای گذشته نوشته گادا): Poi, Siecome la serva di due piani sotto la sfringuellava al telefono coll’innamorato, assenti i padroni. si imbtzzi: prese a pestare i piedi sacripantando ‘porca. porca, porca. porca . finché la non inmise, che non fu molto presto. متن مقصد (انگلیسی: «خاکستر جنگهای گذشته»): Then. because the servant-girl two floors down was chattering at the telephone witli her young man, her employers being away* he lost his temper: and began to stamp his feet. bellowing ‘Bitch, bitch, bitch until she gave up, which was not very Soon. |
توضیح: معنای تحتاللفظی کلمه porca ماده خوک است. پانویس مترجم توضیح میدهد که این کلمه ایتالیایی «زمانی که در مورد یک زن بهکاربرده میشود. … نشاندهنده بیعفتی و ناپاک دامنی و روسپیگری است» (ترولیان، 196: 1965). کاربرد bitch در این متن نشانگر واضحی از جایگزینی فرهنگی است. اگرچه معانی تحتاللفظی کلمات Porca و bitch متفاوت هستند، ولی هر دو کلمه عمدتاً برای ارزش القاییشان به کار میروند، معانی تحتاللفظی این کلمات در این بافت، مدنظر نیست.
(د) ترجمه با استفاده از یک کلمه قرضی با کلمه قرضی بهعلاوه توضیح
این استراتژی بهویژه در هنگام سروکار داشتن با کلمات خاص فرهنگی، مفاهیم جدید و کلمات تازه ابداعشده، متداول است. توضیح دادن پس از آوردن کلمه قرضی زمانی بسیار سودمند است که آن کلمه چندین بار در آن متن بهکاررفته باشد. وقتی کلمه قرضی را یکبار توضیح دادیم، دیگر میتوان آن را بهتنهایی و بهراحتی در متن به کاربرد. چراکه خواننده آن را میفهمد و حواسش با توضیحات اضافی و طولانی، پرث نمیشود.
مثال الف متن مبدأ (کلکسیون پاتریک): The Patrick Collection has restaurant facilities to suit every taste — from the discerning gourmet, to the Cream Tea expert. متن مقصد (آلمانی): vom anspmchsvollen Feinschmecker bis zum ‘Cream-Tea’Experten. [ترجمه معکوس به انگلیسی:] from demanding gourmets to ‘Cream-Tea’-experts. |
مثال ب متن مبدأ (کلسترول سوپر): The rich and creamy KOLESTRAL-SUPER is easy to apply and has a pleasant fragrance. |
متن مقصد (عربی): کولسترال سوپر غنی و مکثف فی ترکبیته التی تمنح مستحضراً یشبه الکریما … [ترجمه معکوس به انگلیسی:] Kolestral- super is rich and concentrated in its make-up which gives a product that resembles cream … |
توضیح: دگر گویی در متن عربی از مقایسه بهره میجوید. این استراتژی را میتوان برای برطرف کردن مشکل انواع دیگری از عدم تعادل نیز به کار برد.
مثال ج متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی): There is strong evidence, however, that giant pandas are related to the bears. متن مقصد (چینی): [ترجمه معکوس به انگلیسی:] But there is rather strong evidence that shows that big pandas have a kinship relation with the bears. |
مثال د تن مبدأ (کلکسیون پاتریک): As well as our enviable location, other facilities include an excellent Conference and Arts Centre, gourmet restaurant, and beautiful terraced gardens. متن مقصد (فرانسوی): Outre une situation enviable, le Musée prévoil également un Centre de Conférence et des Arts, un restaurant gourmand et de magnifiques jardins implantés en terrasse. [ترجمه معکوس به انگلیسی:] Besides its enviable location. the museum equally provides a Conference and Arts Centre, aßourmet restaurant and magnificent gardens created in a terrace. |
(و) ترجمه از طریق دگر گویی و با بهکارگیری کلمات غیر مرتبط
اگر مفهومی که با یک کلمه مبدأ بیانشده، به صورتی در زبان مقصد بهصورت کلمه وجود نداشته باشد (= واژگانی نشده باشد)، استراتژی دگر گویی را میتوان باز هم در برخی از بافتها به کار برد. ولی در این مورد بهجای یک کلمه مرتبط، دگر گویی را میتوان بر اساس تعدیل یک کلمه فراگیر و یا صرفاً با باز کردن معنی آن کلمه مبدأ ترجمه کرد. این مورد بهویژه زمانی کاربرد دارد که کلمه مورد بحث از نظر معنایی پیچیده است.
مثال الف متن مبدأ (بهترین فروشند مرموز، مقاله منتشره در د ایندیندنت، نوامبر 1988): In the words of a Lonrho affidavit dated 2 November 1988, the allegations… متن مقصد (عربی): و حسب النص الوارد فی افاده کتابیه مشفوعه بیمین قدمتها موسسه لونرو بتاریخ 2 نوفمبر 1988، فان الادعاءات… [ترجمه معکوس به انگلیسی:] According to the text of a written communication supported by an oath ptesented by the Lonrho organization and dated 2 November 1988, the allegations … |
مثال ب متن مبدأ (کاخ و سیاست در ژاپن قبل از جنگ- تیتوس 11: 1974): If the personality and policy preferences Of the Japanese empemr were not Very relevant to prewar politics, social certainly werv. There are two reasonsfor giving them only the most tangential ttultment here. متن مقصد (ژاپنی):
[ترجمه معکوس به انگلیسی:] There are two reasons not having treated social power in this book except to a very slight degree of referring <to it>. |
مثال ج متن مبدأ (برینتونز- جزوه منتشره توسط کارخانه فرشبافی، 1986): They have a totally integrated operation from the preparation of the yarn to the yern through to the weaving process. متن مقصد (عربی): هذا و تقوم الشرکه بتنفیذ جمیع خطوات النتاج بمصانعها، من اعداد الخیوط الی نسجها… [ترجمه معکوس به انگلیسی:] The company carries out all steps of production in its factories, from preparing the yarn to weaving it… |
مثال د متن مبدأ (کلکسیون پاتریک): You can even dine ‘alfresco’ in the summer on our open air terrace. متن مقصد (آلمانی): Im Sommer können Sie auch auf der Terrasse im Freien sitzen und essen. [ترجمه معکوس به انگلیسی:] In the summer you can also sit and eat on the terrace in the open. |
توضیح: کلمه alfresco (به معنای «در فضا/ هوای باز») در زبان انگلیسی یک کلمه قرضی است. معنای آن در ترجمه آلمانی باز شده است. دو عبارت alfresco و in the open دارای معانی «منطقی» یکسانی هستند، ولی کلمه آلمانی فاقد معنای «برانگیخت» کلمه alfresco انگلیسی است که احتمالاً در این مورد اجتنابناپذیر بوده. توجه داشته باشید که این کلمه قرضی در متن مبدأ در داخل ویرگول قرار دارد.
مثال هـ متن مبدأ (مطالعه اعمال جادوگری در ژاپن- بلاکر 315:1975) On the basis of the world view uncovered by the shaman’s faculties, with its Vision Of another and miraculous plane which could interact causally with our own, the more advanced mystical intuitions of esoteric Buddhism were able to develop. متن مقصد (ژاپنی):
[ترجمه معکوس به انگلیسی:] … with the image of another miraculous dimension which can causally influence each other mutually with the daily world … |
مثال و متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی): … the lower mixed broadleaf forests of the lowland area … are the places where human beings enter most easily and interfere most. متن مقصد (چینی):
[ترجمه معکوس به انگلیسی:] … the mixed broadleaf forests of the lowland area… are the places where human beings enter enter most easily and interfere most. |
توضیح: مزیت عمده و اساسی استراتژی دگر گویی این است که با این استراتژی میتوان به دقت بسیار بالایی از تعیین معنی منطقی دست یافت. یکی از معایب این استراتژی این است که دگر گویی شأن و مقام یک مقوله واژگانی را ندارد و بنابراین نمیتواند معانی القایی، برانگیخته و یا هر نوع از معنایی متداعی (associative meaning) را برساند. معانی القایی و برانگیخته فقط با مقولات واژگانی ثابت- که در بافتهای خاص تکرار میشوند- همبسته هستند.
عیب دیگر این استراتژی این است که استفاده از آن دست و پا گیر، پیچیده، کسلکننده و بیظرافت است و دلیل آن هم این است که به جای یک کلمه، از توصیفی که شامل چند کلمه است، استفاده میشود.
در انواعی از بافتها و محیطها، ساز قبیل زیرنویسی و ترجمه تبلیغات و بستهبندی مطالب، اغلب محدودیتهای شدیدی نسبت بهجای نوشتار وجود دارد که جلوی استفاده از هر استراتژی را که دربردارنده این نوع بسط است را میگیرد. به همین منوال، یک دگر گویی معمولاً برای استفاده در عنوان کتاب یا فیلم قابلاعمال نیست چون در اینجا باید دقیق و به روز بود. عنوان اصلی کتاب بریان ویتاکر (2006) درباره همجنسگرایی در دنیای عرب، یعنی عشق غیرقابل بیان (unspeakable love)، ناچار بعضی از معانی منطقی و القایی خود را هنگام ترجمه شدن بهعنوان عربی «الحب الممنوع»، (به معنای تحتاللفظی «عشق ممنوع») از دست میدهد.
ولی زبان عربی هیچ معادلی برای unspeakable ندارد و یکدگر گویی این عنوان را به صورتی غیر جذاب و با کاربردی مشکل درخواهد آورد.
(ز) ترجمه از طریق حذف کردن
ممکن است این استراتژی نسبتاً نامطلوب و عنیف یک کلمه یا عبارت در برخی بافتها به ترجمه آسیبی نمیرساند. اگر معنی انتقالیافته با یک کلمه یا عبارت خاص برای فهم متن ضروری نباشد، مترجمان با این توجیه که خواننده با توضیحات مطول حواسشان پرت میشود، میتوانند اغلب بهسادگی از ترجمه یک کلمه یا عبارت خاص صرفنظر نمایند.
مثال الف متن مبدأ (کلکسیون پاتریک): This is your chance to remember the way things were, and for younger visitors to sec in real-life detail the way their parents, and their parents before them lived and travelled. متن مقصد (فرانسوی): Voici I’occasion de retrouver votre jeunesse (qui sait?) et pout les plus jeunes de voir comment leurs parents et grands- parents vivaient et voyageaient. [ترجمه معکوس به انگلیسی:] Here is the chance to rediscover your youth (who knows?) and for the younger ones to see how their parents and grandparents used to live and travel. |
تمرین ب متن مبدأ (مناطق حفاظتشده پاندای چینی): The panda’s mountain home is rich in plant life and gave us many of the trees, shrubs and herbs most prized in European gardens. متن مقصد (چینی):
[ترجمه معکوس به انگلیسی:] The mountain settlements of the panda have rich varieties of plants, There are many kinds of trees, shrubs and herbal plants that are preciously regarded by European gardens. |
توضیح: مخاطبین متن مبدأ (یعنی انگلیسی.م.) اروپایی هستند و استفاده از gave us برای برجسته کردن جهتگیری موردنظر است. ترجمه چینی همین متن مخاطبین متفاوتی را در نظر دارد و بنابراین جهتگیری متن مبدأ را از طریق حذف ردن عباراتی که دیدگاه متن اصلی را فاش میکند، از بین میبرد.
مثال ج متن مبدأ (برینتونز): The recently introduced New Tradition Axminster range ‘s already creating great interest and will be on display at the Exhibition. متن مقصد (عربی): اثارت مجموعه «نیو ترادیشین اکسمنستر» درجه عالیه من الاهتمام منذ أن قامت الشرکه بتقدیمها حدیثا، و هی من ضمن أنواع السجاد التی ستم عرضها بالعرض. [ترجمة معکوس به انگلیسی:] The New Tradition Axminster’ collection has aroused a high degree of interest since the company introduced it recently, and it is among the typesof carpets which will be displayed in the exhibition. |
شکل 2. چای کیسهای لیپتون با برچسب زردرنگ برای بازار کشورهای عرب
مثالهای ارائه شده در این فصل به هیچ وجه نمایانگر فهرست جامعی از استراتژیهای موجود برای حل و فصل کردن مشکل عدم تعادل در سطح کلمه نیستند. شما در این کتاب مستمرا ترغیب خواهید شد تا متونی را که مترجمان حرفهای ترجمه کردهاند، مطالعه و تجزیه و تحلیل نمایید تا از این طریق استراتژیهای بیشتری را یاد بگیرید و در ضمن به سنجش مزایا و معایب استفاده شده از هر استراتژی دریافتهای مختلف پی ببرید.