تحولات ترجمه و مطالعات ترجمه از دهه‌ی 1970 تا کنون

جریان تند تحولات ترجمه و مطالعات ترجمه از دهه 1970 با عرصه‌های گوناگون نقشه هولمز که مورد توجه همگان قرار گرفته، مواجه شده است. تحلیل تقابلی در این میان از راه بازمانده است. «علم» زبان مدار ترجمه با صلابت تمام در آلمان نظریه‌هایی که بر انواع متن و بر هدف متن متمرکز بوده، افزایش یافته‌اند. حال آن که تأثیر نظرات هالیدی بر تحلیل گفتمان و دستور نقشمند منتظم (systemic functional grammer) که زبان را در بافت (context)‌ اجتماعی- فرهنگی به منزله عملی ارتباطی قلمداد می‌کند، طی دهه‌های گذشته، به ویژه در استرالیا و بریتانیا، بسیار بارز و چمگیر بوده و در شماری از آثار ترجمه‌ای تنی چند از صاحبنظران نظیر بل (1991)، بیکر (1992)، هتیم و میسون (1997، 1990) به کار رفته است.

تحولات ترجمه و رویکرد توصیفی

از اواخر دهه ‌1970 و دهه ‌1980 نیز شاهد رویکردی توصیفی هستیم که از ادبیات تطبیقی و صورت‌گرایی (formalism) روسی نشئت گرفته بود. مرکز پیشگام این رویکرد، تل آویو بود، جایی که ایتامار اون زوهر و گیدئون توری طرح چند نظامی (polysystem) ادبی را دنبال می‌کردند که در این طرح، غیر از موارد دیگر، ادبیات و گونه‌های مختلف اثار ترجمه‌ای و غیرترجمه‌ای برای کسب برتری با هم رقابت می‌کردند. طرفداران طرح چند نظامی با گروهی که مرکزیتشان بلژیک بود و کسانی مانند خوسه لامبرت، و آندره لوفِوِر (که بعدا به دانشگاه آوستین (Austin) در تگزاس رفت) در آن گروه بودند، و نیز با صاحبنظرانی بریتانیایی تبار نظیر خانم سوزان به سنت و تئو هرمنز کار کرده‌اند.

دخل و تصرف در ادبیات و تحولات در مطالعات ترجمه

مجموعه مقالاتی که هرمنز با عنوان «دخل و تصرف (manipulation) در ادبیات: مطالعاتی در ترجمه ادبی» (هرمنز 1985) گردآوری کرده بود، کتابی مهم محسوب می‌شد که شهرت نام «مکتب دخل و تصرف» را موجب گردید. این رویکرد پویا و فرهنگ مدار در دهة بعد تأثیری بسزا بر جای گذاشت و در پی آن، زبان شناسی مقوله‌ای بسیار ایستا و کهنه می‌نمود.

مطالعات فرهنگ مدار

دهه 1990 شاهد بود که چگونه مکاتبه و مفاهیم جدید با هم ادغام شدند، از جمله پژوهش درباره جنسیت و ترجمه به رهبری خانم شری سایمون که اساساً در کانادا شکل گرفت، و مکتب آدمخواری (cennibalist) برزیلی که الس ویه ئیرا بنیاد نهاد، و نظریه ترجمه پسامستعمراتی (postcolonial) ‌و همچنین چهره‌های سرشناسی به این عرصه پا نهادند، مانند تجاسوینی نیرانجانا و خانم گایاتری اسپیواک دربنگال، و لارنس ونوتی در آمریکا، که تحلیل مطالعات فرهنگ مدار را مطرح ساخت که از انگیزه مترجم حمایت می‌کند.

تثبیت مطالعات ترجمه

تمرین ترجمه و مطالعات ترجمه طی سالیان متمادی کاری ثانوی و جنبی تلقی می‌شد و این نگرش باعث شده بود که هرگونه مطالعه دانشگاهی آن را لاجرم کم ارزش جلوه می‌دهد. ترجمه و مطالعات ترجمه پس از بی‌توجهی و منع بسیار اکنون کاملاً تثبیت گردیده است. این رشته به سرعت در جهان پیشرفت می‌کند، هر چند تحولات ترجمه خالی از نگرانی و تشویش نیست. ترجمه و مطالعات ترجمه اغلب در بافت رشته‌های زبان امروزی تداوم دارند و تمرین ترجمه هنوز هم غالباً همتراز با سایر رشته‌های دانشگاهی شناخته نمی‌شود. مثلاً، تمرین ارزیابی پژوهش در بریتانیا (یک ارزیابی و بررسی سطحی از بازده پژوهش افراد و ادارات است) هنوز برای مقالات دانشگاهی ارزشی بیش از ترجمه، حتی ترجمه تمام کتاب‌ها، قاپل است، با وجود آنکه تمرین ترجمه باید تجربه‌ای ضروری و لازم برای نظریه پردازان و آموزگاران ترجمه در پی داشته باشد.

نظریه و تمرین عملی تحولات ترجمه

دقیقاً همین فاصله میان نظریه و عمل بود که هولمز، در مقام مترجم ادبی و نیز پژوهشگر، درصدد بود آن را از میان بردارد. نمود‌ها و تأثیرات اولیه فاصله یاد شده را خانم کیتی ون لوون زوارت آشکارا بیان کرده است. او شرح می‌دهد که آموزگاران ترجمه نگران این هستند که نظریه جانشین تمرین عملی گردد، و این که مترجمان ادبی معتقد بودند ترجمه، هنری است که به نظریه در نمی‌آید. از سوی دیگر، پژوهشگران داشگاهی در مورد پژوهش ترجمه «بسیار شکاک» بودند یا احساس می‌کردند ترجمه و مطالعات ترجمه در برنامه درسی زبان‌های نوین جایگاهی دارد. مقاله ون لوون زوارت به ذکر جلسه اولین محفل علمی جیمز. س. هولمز پرداخته که به یاد بود سهم هولمز در این رشته در گروه ترجمه و مطالعات ترجمه دانشگاه آمستردام مذکور بر غنای رویکردهای زبانی، ادبی، و تاریخی تأکید دارد که در رشته مطالعات ترجمه گنجانده شده‌اند.