طرح نظریات مختلف در ترجمهشناسی به ماهیت بین رشتهای آن برمیگردد. از آنجا که ترجمهشناسی با حوزههای علمی مختلفی مرتبط میباشد، بنابراین ترجمه نیز چه به عنوان محصول و چه به عنوان فرآیند از جهات مختلفی بررسی و تحقیق میشود. از اینرو، حوزۀ ترجمهشناسی شاهد شکلگیری نظریات مختلفی است که هریک از دیدگاه خاص خود به تبیین و توصیف ((بخشی)) از مباحث مربوط به ترجمه پرداخته است. بنابراین تقریباً هیچیک از نظریههای مطرح شده در این حوزه به عنوان یک نظریۀ تام و جهانشمول از اعتبار برخوردار نیستند، چنان که دُلیل (Jean Delisle) نیز معتقد است : ((نظر به اینکه هیچکدام از رویکردهای نشانه شناختی، زبان شناختی، جامعه شناختی زبان و تطبیقی موفق به ارائۀ توضیح جامعی دربارۀ فرآیند ترجمه نشدهاند، روشن است که نظریۀ همگانی ترجمه وجود ندارد)).
از جمله نظریههای ارائه شده در خصوص ترجمه که در زمرهی نظریههای کنشگرا قرار میگیرد، ((نظریۀ هدف)) (Skopostheorie) میباشد. این نظریه، که در اواخر قرن بیستم از سوی رایس (Katharina Reiβ) و ورمر (Hans J. Vermeer) ارائه شده است، به دلیل برخورداری از اصطلاحات تخصصی، پایهی نظری و فرمول خود را به عنوان یک نظریۀ علمی در حوزهی ترجمهشناسی مطرح نموده است. براساس نظریۀ هدف، ترجمه فعالیتی هدفمند تلقی میشوند، چرا که از یک سو به تولید متن برای خوانندهی جامعهی زبانی مقصد میانجامد و موجب برقراری ارتباط و تعامل بین دو فرهنگ و جامعهی زبانی مختلف میشود (فعالیت) و از سوی دیگر رسیدن به هدفی مشخص را که در واقع خود انگیزهی این فعالیت محسوب میشود، در پی دارد (هدفمند). براساس این نظریه، هدف از ترجمه، اساس یک ترجمه را تشکیل میدهد، منظور از هدف، تصمیم مترجم بر انجام فعالیتی است که در قالب ترجمه نمود مییابد.
این فعالیت یا به منظور ارائهی اطلاعات در خصوص موضوعی خاص (به عنوان مثال ترجمهی اخبار و متون علمی) و یا به منظور تأثیرگذاری بر خواننده در قالب برانگیختن احساسات (به عنوان مثال ترجمۀ شعر) و یا واکنش رفتاری در وی (به عنوان مثال ترجمهی تبلیغات) انجام میگیرد. از آنجا که لازمهی تحقق یک فعالیت هدفمند پذیرش آن از سوی مخاطب است، ترجمه نیز به عنوان فعالیت دارای هدف، زمانی محقق میشود که با واکنش منفی مخاطبان خود مواجه نشود. از این حیث، ترجمه باید در انطباق با ویژگیهای زبانی و فرهنگی مخاطبان خود قرار گیرد، چرا که در غیر این صورت از تأثیرپذیری لازم و در نتیجه نیل به هدف برخوردار نخواهد بود. باتوجه به اینکه هدف ترجمه خود به عوامل مختلفی از جمله زمان و مکان ترجمه وابسته است، در نتیجه یک متن براساس موقعیتهای مختلف از ترجمههای متنوع برخوردار خواهد بود.
میتوان گفت، اغلب مباحث نظری که در حوزۀ ترجمهشناسی مطرح شدهاند، در واقع برداشتها و دیدگاههای کلی هستند که عمدتاً به تجربیات شخصی مترجمان، مدرسان و متخصصان ترجمه برمیگردند و بنابراین بیش از آنکه ماهیت یک نظریۀ علمی را داشته باشند، در واقع نظرهائی هستند که در خصوص ترجمه ارائه شدهاند. چنانچه نظر به معنای «نگریستن» و دقیقتر از آن «نگریستن در چیزی به تأمل» (لغتنامه دهخدا، ذیل «نظر») تعریف شود، نظرهای ترجمه حاصل دقت و توجهی هستند که مترجمان و متخصصان نسبت به ترجمه به عنوان یک فعالیت، فرآیند و یا محصول و نیز مشکلات مربوط به آن در سطوح زبانی و فرهنگی داشتهاند. در این راستا، مترجمان و متخصصان با تکیه بر تجربیات خود و بهرهگیری از دادههایی که از ترجمهی متون مختلف و یا از طریق بررسی متون ترجمه شده کسب کردهاند، به توصیف و ارائۀ تعریف در خصوص ترجمه پرداختهاند. انواع ترجمه، مراحل مختلف ترجمه و نیز عوامل زبانی و فرازبانی مؤثر در ترجمه از جمله موارد مطرح در نظرهای ترجمهشناسی محسوب میشوند. نظرهای ترجمه نیز همانند نظریات ترجمه، اغلب مبتنی بر نظریاتی هستند که در سایر حوزههای علمی مرتبط با زبان و ترجمه از جمله زبانشناسی، ادبیات، جامعهشناسی، روانشناسی زبان، عصبشناسی زبان، علومشناختی و فلسفه مطرح شدهاند. در واقع، این نظریات پایههای علمی تبیین و توضیح نظرها را تشکیل میدهند. استفاده از نظریات حوزههای مختلف در تبیین مباحث نظری ترجمه، ورود اصطلاحات رایج در سایر حوزهها به حوزهی ترجمهشناسی را نیز به دنبال داشته است، به عنوان مثال منشاء «Kode» «Enkodierung»، «Dekodierung» و «Kodewechsel» که از اصطلاحات مورد استفاده در ترجمۀ ماشینی محسوب میشوند، در واقع به علوم ارتباطات برمیگردد.
«روش ترجمه» (Ubersetzungsmethode) از دیگر واژههای تخصصی است که در مباحث نظری مربوط به ترجمهشناسی مورد بحث و بررسی متخصصان قرار میگیرد. منظور از روش، همانا «شیوهی انجام کار یا چگونگی اجرای فعالیتی است که منجر به نتیجه شده و تا آخر نیز مورد استفاده است.» (دُلیل، 1381، صص 97-98. (با کمی جرح و تعدیل)) براساس این تعریف، روش ترجمه، شیوهای کلی است که مترجم در طول ترجمهی یک متن به کار میگیرد. روش ترجمه گاه با راهکارها و دستورالعملهایی که از سوی مترجمان برای ترجمهی یک متن توصیه میشوند، به یک معنا تلقی میگردند، حال آنکه راهکارها و دستورالعملهای ترجمه، بیشتر به ارائهی موردی راهحل در خصوص مشکلات مربوط به ترجمه میپردازند، اما شیوهی کلی ترجمهی متن را تعیین نمیکنند، به عنوان مثال ترجمهی تحتاللفظی، از جمله راهکارهایی است که در صورت وجود تشابه ساختاری بین جملات متن مبدأ با جملات متن مقصد از سوی مترجمان توصیه میشود، چنانچه مترجم، این راهکار را برای ترجمهی جملاتی از متن مبدأ تعمیم دهد که فاقد معادل ساختاری در متن مقصد میباشند، انجام ترجمه با مشکلاتی مواجه خواهد شد. برخلاف راهکارهای ترجمه، روش ترجمه،
خطمشی کلی ترجمه از ابتدا تا انتهای آن را مشخص میسازد، ضمن آنکه روش ترجمه ممکن است راهکارها و دستورالعملهای متنوعی را در بر گیرد.
میتوانید فهرست کتاب نظرها و نظریه های ترجمه در اینجا ببینید.
کتاب نظریه های ترجمه
