تأثیر علم نشانه شناسی جدید بر ارتباطات کلامی و حتی غیرکلامی، غیرقابل انکار است. نظریههای زبان شناختی کربرات- اورکیونی بسیار جامع و گسترده است. چرا که علاوه بر تحلیل آراء و نظریات زبان شناسان برجسته جهان- که این امر خود غنای بیشتری به نظرات وی میبخشد- اورکیونی غیر از علم زبان شناسی، به شاخههای دیگری نیز پرداخته است. بنابراین، گذشته از تخصص اصلی وی، یعنی تحلیل کلام و دستور زبان، که پایه و اساس نظریات وی را تشکیل میدهند، علم نشانه شناسی، معناشناسی، و گفتمان زبانی نیز در شکلگیری آراء و عقاید وی تأثیری بسزا داشتهاند. اورکیونی همواره سعی دارد مباحث مربوط به تحلیل کلام را غالبا از دیدگاه این شاخه از علم، مورد بررسی قرار دهد.
لازم به ذکر است که نشانه شناسی ابتدا به عنوان شاخهای از زبان شناسی به شمار میآمد و غالبا حوزهی مطالعاتی آن به بررسی معنایی نشانههای قراردادی محدود میشد. اما در علم نشانهشناسی جدید، به ویژه بعد از نظریات سوسور، یاکوبسن، پیرس، و دیگران، زبان نیز جزئی از زیر مجموعههای آن محسوب میشود. به همین دلیل، بحث در باب معناشناسی بیان، تحلیل کلام، و گفتمان، ارتباط نزدیکی با نشانه شناسی دارد.
رجوع اورکیونی به نشانه شناسی برای اثبات نظریات
اورکیونی برای اثبات نظریات خویش، نه تنها به اصول نشانه شناسی رجوع میکند، بلکه غالبا به زبان و عبارات مربوط به آگهیهای تبلیغاتی نیز رو میآورد. این عبارات بر اساس تلفیقی بین زبان شناسی و نشانه شناسی ایجاد میشوند تا با استفاده از فنون نوشتاری و تصویری، نظم معنایی را بر هم زنند و پیام مورد نظر تولید کنندهی خود را در قالب معنایی جدید و غافلگیر کنندهای عرضه کنند. این نوع برخورد با زبان، و با نشانه و معنا، اصل نظریههای تحلیل کلام را تشکیل میدهد که اورکیونی در آثار متعدد خود به آن میپردازد.
روش استدلال اورکیونی
آثار قلمی اورکیونی، از لحاظ وجود برخی خصوصیات تحلیلی در آن در مقایسه با سایر پژوهشهای انجام یافته در زمینهی زبان شناسی، در بر گیرندهی مباحث جدیدی بوده و راهکارهای علمی مطلوبی نیز مطرح میکنند. ارزش علمی کار وی بیشتر در صراحت بیا و سبک قابل فهم او و همچنین در توضیحات مسائل روزمره به روشی ملموس است.
اورکیونی از بحثهای انتزاعی و کاملا نظری اجتناب میورزد و مخاطب خود را با بافت استدلالی شناخته شدهای روبرو میکند و او را در محدودهی ارتباط کلامی و گفتاری قابل فهمی قرار میدهد. این شیوهی تفهیم مطالب، از دیدگاه زبان شناختی او ناشی میشود، چرا که روش استدلال او از کوچکترین عناصر زبانی، مانند حرف و واژه شروع می شود و به واحدهای زبانی بزرگتر، مانند جمله و یا عبارت ختم میگردد.
به همین دلیل، تمامی اجزای زبان در تثبیت نظریههای زبان شناختی وی سهمی دارند و به کارگیری همهی این اجزاء در مباحث نظری و ترکیب کردن و انسجام بخشیدن به تمامی عناصر زبانی به منظور طرح پایه و اساسی برای پیش فرضهای زبان شناختی، از اهداف اولیهی اورکیونی در نگارش آثار محسوب میشوند.
معناشناسی و ارتباطات کلامی
اما چنانچه نگاهی به سیر تحول آثار اورکیونی بیندازیم، ملاحظه خواهیم کرد که وی در بررسیهای اولیهی خود در زمینهی زبان، توجه خاصی به معنای زبان در قالب ارتباطات کلامی و بیان دارد. در واقع تمامی واحدهای زبانی مذکور در انعکاس معنا نقشی اساسی بازی میکنند و به نظر میرسد که در این روند، هیچ یک از آنها نسبت به دیگری ارجحیت پیدا نمیکند.
نباید فراموش کنیم که عمل انعکاس معنا نمیتواند ارتباطی با حجم واحدهای زبانی داشته باشد، زیرا ممکن است یک واحد زبانی کوچک در یک بافت گفتاری و کلامی مشخص، حوزهی معنایی بزرگتری در مقایسه با یک واحد زبانی بزرگتر داشته باشد.
این نوع توجه به معنا در بیان، به تدریج در آثار بعدی او نیز به نحوی آشکار میشود. چنانچه مثالهایی هم در زمینههای دیگری- غیر از معناشناسی- در آثار وی وجود داشته باشد، باز هدف نهایی وی رسیدن به معنا و پرداختن به چگونگی شکلگیری آن در زبان، و نحوهی دریافت این معنا توسط مخاطب است.
بنابراین، عنوان اثر حاضر، یعنی معناشناسی از دیدگاه کاترین کربرات- اورکیونی، به رغم وجود بحثهای اساسی در زمینهی دستور زبان، نشانه شناسی و غیره در اثار وی، عنوانی دوراز انتظار نیست؛ چرا که تمامی بحثهای مطرح شده توسط وی به نحوی با سازوکارهای معنا شناختی در ارتباطن.
نشانه شناسی و معناشناسی در آثار اورکیونی
تعامل و تقابل در ارتباطات کلامی و بیانی از موارد بسیار رایج در مباحثات مربوط به معناشناسی در آثار اورکیونی است. تبادل عناصر زبانی توسط افرادی که قصد برقراری ارتباط کلامی با یکدیگر دارند، از ساز و کارهای خاصی پیروی میکند که همواره این زبان شناس فرانسوی به انها توجه داشته است. موضوع کنشهای زبانی در ارتباطات، بحث تازهای نیست زیرا از زمان یاکوبسن تاکنون، برای آشکار سازی عوامل تأثیر گذار بر زبان در ارتباط کلامی، تلاش شده است.
اورکیونی نیز به نوبهی خود، با تجزیه و تحلیل آراء و نظریات زبان شناسان برجسته (به ویژه بررسی نظریات یاکوبسن) در این خصوص، سعی دارد ضمن تأیید یا رد برخی از نظرات آنها، با طرح مثالهایی اطمینان بخش، تحلیلی تازه در این زمینه عرضه کند اما گاهی به نظر میرسد که بعضی از نظریات مطرح شدهی وی با مثالهایی همراه است که بر عبارات یا جملاتی مهجور و غیررایج در زبندگی روزمره مبتنیاند و گاهی نیز بدون در نظر گرفتن بافت کاربردی، فرهنگی و جامعه شناختی چنین عباراتی، آنها را مستقیما از زبانهای دیگر ذکر میکند. این گونه استفاده از زبان برای توجیه نظریات بنیادی زبان شناختی با اصل عام و شامل بودن نظریات علمی مغایر است و در نتیجه، مخاطبان را قانع نمیکند.
دیالوگ در آثار اورکیونی
مسئلهی دیگری که اغلب آثار قلمی اوکیونی را تحت الشعاع قرار داده، و از مباحثات محوری نظریههای وی محسوب میشود، مطالعات مربوط به دیالوگ یا گفت و گوست. دیالوگ و نقش آن در برقراری ارتباطات کلامی، از گفت و گوهای روزمره و خودمای تا دیالوگ های ادبی و نمایشی، از ساختار پیچیدهای برخوردار است. اورکیونی در مقالات و نوشتههای متعدد خود و همچنین در اغلب کنفرانسهای برگزار شده در باره ی نقش تعاملهای زبانی در ارتباطات، به تجزیه و تحلیل سازوکارهای دیالوگ میپردازد و معانی پنهان و آشکار آن را بر اساس نمودار ارتباطی یاکوبسن و با توجه به رمزگذاری و رمزگشایی دو طرف گفت و گو نشان میدهد.
در ادامه بخوانید: تاثیر مسائل آوایی بر معنای واژگان از دید اورکیونی
