از آنجا که نظرها و نظریات ارائه شده در حوزهی ترجمهشناسی مباحثی انتزاعی و ذهنی هستند، گاه درک آنها از سوی مخاطبان با مشکل مواجه میشود. در این راستا، برخی متخصصان به هنگام ارائهی نظرها و نظریات خود از الگوهایی تحت عنوان «مدل ترجمه» (Unersetzungsmodell) بهره گرفتهاند. هر یک از این مدلها از زاویهی دید خود به تشریح و توصیف ترجمه میپردازد و بدین طریق به درک بهتر مباحث نظری کمک میکند. از این رو، اصطلاح مدل ترجمه به معنای ارائهی مدلی عام و جهانشمول برای ترجمه نمیباشد و در واقع همانگونه که در ترجمهشناسی، تعاریف، نظرها و نظریات مختلفی در خصوص ترجمه وجود دارد، برای توصیف ترجمه نیز مدلهای مختلفی مورد استفاده قرار میگیرد. شایان ذکر است، برخلاف تصور عموم، مدل ترجمه الگو و نقشهی حرکت برای انجام ترجمه است، به عبارت دیگر، نمیتوان گفت که ترجمهی یک متن براساس الگوی X صورت گرفته است. طراحی مدل در مباحث نظری براساس اهداف مختلفی صورت میگیرد که برخی از آنها عبارتند از:
توصیف نحوهی ارتباط مترجم با طرفین برقراری ارتباط
عینی ساختن فرآیندهای ذهنی و عصبی به هنگام ترجمه
توصیف مراحل مختلف روش ترجمه
چگونگی ارتباطات بین زبانی، بین نشانهای و بین متنی در ترجمه
مدل زیر که براساس تعریف ترجمه به عنوان تعامل بین زبانی طراحی شده است، به عینیسازی روابط بین نشانهها در زبانهای مبدأ و مقصد به هنگام ترجمه میپردازد. تلقی نشانهها به عنوان «واحد ترجمه» (Ubersetzungscinheir. برشی از زنجیرۀ مورد ترجمه که از سوی مترجم به عنوان واحدی برای معادلیابی در نظر گرفته میشود، واحد ترجمه نام دارد. واحد ترجمه میتواند واژه، جمله یا عبارت باشد. علاوه بر موارد مذکور، مفهوم کلی نیز میتواند به عنوان واحد ترجمه مدنظر قرار گیرد. واحدهای ترجمه، خود به عنوان معیاری برای تقسیمبندی مراحل ترجمه محسوب میشوند. این مراحل، که از اتفاق نظر در بین متخصصان ترجمه برخوردار نیستند، مواردی از قبیل «ترجمهی تحتاللفظی»، « ترجمهی جمله» و « ترجمهی آزاد» را شامل میشوند. در برخی منابع نیز « ترجمهی کلمه به کلمه»، « ترجمهی تحتاللفظی» و « ترجمهی مفهومی» به عنوان مراحل ترجمه نام برده شدهاند. در ترجمهی تحتاللفظی، واژه، واحد ترجمه را تشکیل میدهد. در این حالت در برابر هر واژه در زبان مبدأ، واژهای از زبان مقصد قرار میگیرد. در ترجمهی جمله، «جمله» به عنوان واحد ترجمه محسوب میشود. در این حالت معنای واژگان جمله مبدأ در قالب جملهای مطابق با ساختار زبان مقصد نمود مییابد. واحد ترجمهی آزاد، عبارت یا بند «پاراگراف» است. در این نوع ترجمه، پیام متن مبدأ – و نه معنای تک تک واژگان متن – در قالب زبان مقصد متجلی میشود. مراحل ترجمه در بین متخصصان از تعریف یکسانی برخوردار نیستند، به گونهای که گاه ترجمهی تحتاللفظی با ترجمهی جمله از یک مقوله انگاشته میشود و یا به جای ترجمهی تحتاللفظی از ترجمهی کلمه به کلمه استفاده میشود. در ترجمهی مفهومی که کارکردی همانند ترجمهی آزاد دارد، منظور و مقصود و به عبارتی پیام متن از زبان مبدأ به زبان مقصد منتقل میشود. به عنوان مثال در عبارت «Do as Romans while in Rome»، منظور ضرورت «تبعیت از اکثریت» است که در زبان فارسی به صورت «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» ترجمه میشود (صفوی، 1377، صص 14-15 و فرحزاد، 1377، صص 9-12). در برخی منابع ترجمهشناسی از مراحل ترجمه تحت عنوان گونههای ترجمهی نوشتاری – که خود در کنار ترجمهی گفتاری گونههای ترجمه را تشکیل میدهد – نام برده شده است. براین اساس ترجمهی نوشتاری مشتمل بر چهار گونهی « ترجمهی واژه به واژه»، « ترجمهی تحتاللفظی»، « ترجمهی امین» و « ترجمهی آزاد» است. در ترجمهی امین، سعی مترجم بر انتقال اندیشهی نویسنده در قالب متن مقصد است، به گونهای که متن از حیث ساختار زبانی مطابق با اصول و قواعد زبان مقصد باشد و اصطلاحاً برای خوانندهی جامعهی زبانی مقصد، نامأنوس جلوه ننماید. در ترجمهی آزاد نیز هدف اصلی، انتقال اندیشه و مقصود نویسنده است، با این تفاوت که مترجم در متن اصلی دخل و تصرف مینماید (رک: شمسآبادی، 1380، صص 126-166))، تأثیرپذیری این مدل را از نشانهشناسی نشان میدهد:
مدل شمارهی 1
مدل شمارهی 2 که بیانگر ترجمه به عنوان تعامل بین دو متن مبدأ و مقصد است، از دو مرحلهی «تجزیه» (Analyse) و «بازسازی» (Synthese) تشکیل یافته است. در مرحلهی تجزیه، متن به واحدهای ترجمه تجزیه میشود، سپس برای هر یک از واحدهای ترجمه در متن مبدأ، واحدهایی معادل در زبان مقصد انتخاب میشود. گاه در مقابل یک واحد ترجمه در متن مبدأ، چند واحد معادل در زبان مقصد قرار میگیرد. در این حالت انتخاب معادل مناسب، باتوجه به معنای واحد ترجمه در متن مبدأ صورت میگیرد. مرحلهی دوم از فرآیند ترجمه شامل بازتولید متن در زبان مقصد میباشد:
مدل شمارهی 2
در برخی مدلهای ارائه شده از سوی متخصصان که متأثر از نظریهها و ابزارهای برقراری ارتباط میباشند، ترجمه به عنوان عامل برقراری ارتباط بین گوینده و شنونده تعریف شده است. در این حالت مترجم یعنی عامل انسانی و یا دستگاه، واسطه بین طرفین برقراری ارتباط میگردد:
مدل شمارهی 3
میتوانید فهرست کتاب نظرها و نظریه های ترجمه در اینجا ببینید.
کتاب نظریه های ترجمه
کتاب نظریه های ترجمه
