استدلال‌های موافق ترجمه

دیدگاه منفی به ترجمه

به رغم این دیدگاه‌های شدیداً منفی به ترجمه، ترجمه کردن هم به زبان خارجی و هم از زبان خارجی همواره به صورت گسترده (اگرچه به آهستگی) به عنوان روش آموزشی در مدارس متوسطۀ زبان خارجی و به ویژه در آموش دانشگاهی صورت می‌گیرد. همچنین ترجمه به صورت گسترده برای آزمودن تسلط کلی زبان آموز به یک زبان خارجی مورد استفاده قرار می‌گیرد- که خود یک روش ارزیابی و اجرایی آسان به جای آزمون‌های نکات تفکیکی (discrete point tests) است، و همچنانچه اصطلاح «ترجمه» نیز نشان می‌دهد، ترجمه ویژگی اصلی در روش به اصطلاح دستور- ترجمه (grammar-tranlation) است.

ارتباط بین دستور زبان و ترجمه

 این روش در اروپا و از اوایل قرن نوزده به بعد اهمیت یافت. ارتباط بین دستور زبان و ترجمه به این معنی بود که قواعد دستوری از طریق اِعمال آن‌ها در ترجمه کردن جملات اغلب منقطع و ساخته شده به صورت غیرطبیعی انجام می‌گرفت- فعالیتی که نه تنها بی‌انصافی زیاد به خود زبان به عنوان مقوله‌ای زنده روا می‌داشت بلکه همچنین به خود ترجمه به عنوان روشی از ارتباط. پس طرد این روش انعطاف ناپذیر توسط نهضت اصلاح طلبان و «روش مستقیم» (که قبلاً به آن اشاره شد) می‌تواند قابل درک باشد. 

ترجمه الزاما به یادگیری قواعد دستوری مربوط نیست

با وجود این، لازم نیست ترجمه الزاماً مرتبط با یادگیری قواعد دستوری به این صورت، و با مفهومِ محدود شدۀ تعادل یعنی فقط تعادل صریح باشد (به فصل سوم رجوع کنید). و لازم نیست که مرتبط با فرضیات رفتارگرایانۀ ایجاد عادت در یادگیری زبان باشد، که باعث شد ترجمه و کاربرد زبان اول در کلاس درس زبان خارجیقدغن شود. در جایی که در دیدگاه‌های رفتارگایانۀ یادگیری زبان، زبان مادری زبان آموز به عنوان مانعی در فرایند یادگیری محسوب می‌شد، دیدگاه‌های شناختی غالب اموی بر این باورند که زبان مادری زبان آموز منبعی است که زبان اموزان می‌توانند از آن برای یادگیری زبان بهره بجویند.

فرایند شناختی یادگیری زبان و ربطش به ترجمه

 اگر یادگیری زبان به منزلۀ یک فرایند شناختی در نظر گرفته شود، در آن صورت به طور طبیعی شامل مقایسۀ ذهنی بین ویژگی‌های صوری و عملکردی زبان‌های مادری و خارجیخواهد بود. این دیدگاه با این قاعده در آموزش که قبلا ذکر شد و به مدت طولانی در تدریس وجود داشت، سازگار است: یعنی بر آنچه از قبل می‌دانید به عنوان مرحله‌ای برای رسیدن به دانش جدید، متکی باشید. با چنین احیای مجدد زبان اول، یادگیری و آموزش زبان خارجی دیگر کاری یک زبانه نیست که فقط مرتبط با یادگیری زبان خارجی باشد، بلکه فعالیتی دوزبانه است و این کاملاً معنادار است: 

یک زبان فقط زمانی به عنوان «خارجی» محسوب می‌شود که در مقایسه با زبانی باشد که خارجی نیست. اگر زبان خارجی به صورتی هممان و دو زبانه با بان مادری در ذهن زبان آموزوجود داشته باشد در آن صورت یادگیری زبان «فرایند دوزبانه سازی» می‌شود، یعنی فرایندی که دوزبانگی را ترغیب می‌کند. زبان آموزان وقتی به زبانی که بلد هستند به عنوان منبعی برای یادگیری زبانی که آن را بلد نیستند، متوسل می‌شوند، به طور طبیعی این فرایند را به کار می‌گیرند.

اهمیت چندزبانگی

اهمیت فزایندۀ چندزبانگی و چند فرهنگی‌گرایی که توسط مهاجرت گسترده، فرایندهای بین‌المللی شدن، جهانی سازی، به همراه پیشرفت فناوری تشدید می‌گردد، می‌تواند بیشتر به اهمیت ترجمه در یادگیری زبان خارجی بیافزاید.

مفهومی سازی دوباره‌ی نقش زبان اول

با عنیت به این تغییر نگرش به سوی مفهومی سازی دوبارۀ نقش زبان اول و نیاز به ارجاع صریح به آنچه زبان آموز از قبل می‌داند، ترجمه را می‌توان با نگرش تازه و به عنوان فعالیتی با مزایایی چند که در زیر آمده، محسوب کرد:

ترجمه و بسط زبان

1- ترجمه در بسط مهارت زبانی کمک کننده است و این کار توسط توضیح آسان و غیرمبهم معنای مقولات زبان خارجی (از طریق زبان مادری) صورت می‌پذیرد. همچنان چه دانش موجود مقولات زبان اول زبان آموز به کار گرفته شود، دستیابی به دانش مقولات زبان خارجی دقیق‌تر انجام خواهد شد.

ترجمه و دانش زبانی

2- در به کارگیری آن دانش زبانی د فعالیت‌های ترجمه که زبان آموزان از قبل با آن آشنا هستند، زبان آموزان اعتماد به نفس بیشتری به دست می‌آورند و انگیزۀ آنان برای یادگیری یک زبان خاجی بیشتر می‌شود. پس «غرابت» دلهره آور زبانخارجی می‌تواند کاهش یابد. همجنین به کارگیری زبان اول زبان آموز در ترجمه را می‌توان به منزلۀ احترام گذاردن و تقدیر از دانش قبلی زبان آموز محسوب کرد. از آنجایی که همچنین زبان اول زبان آموز ابزاری است که اجتماعی شدن او با آن صورت گرفته و با آن هویت زبانی و فرهنگی خود را یافته است، پس شناخت و قبول زبان اول، باعث ایجاد استمار گسترش زبانی- فرهنگی زبان آموز می‌شود.

ترجمه و آگاهی به تفاوت‌ها و شباهت‌ها

3- ترجمه باعث حمایت از دانش آشکار زبان آموز دربارۀ زبان خارجی می‌شود و کمک می‌کند تا آگاهی نسبت به تفاوت‌ها و تشابهات بین نظام‌های زبانی زبان بومی و زبان خارجی بیشتر شود. همچنین ترجمه به نوعی از یادگیری آگاهانه که مناسب انواع خاصی از زبان آموزان (مانند بزرگسالان، دانشجویان یا پژوهشگرانی که عموما بیشتر متمایل به رویکردهای شناختی هستند و مقایسۀ نظاممند زبان‌های بومی و خارجی را در سطوح واژه، جمله، متن، همایند‌ها، و کاربرد منظور شناختی مدنظر دارند) است، کمک می‌کند. 

ترجمه محرک افزایش آگاهی

همچنین از ترجمه می‌توان به عنوان محرکی برای افزایش آگاهی دربارۀ زبان استفاده کرد چون ترجمه فرمت‌های بسیاری را برای تأمل کدن راجع به مقایسه و تشابهات بین زبانها در سطوح زبانی مختلف خلق می‌کند. تجزیه و تحلیل مقایسه‌ای متنی در فعالیت‌های ترجمه نیز می‌تواند ایدئولوژی‌ها و «برنامه‌های کاری مخفی» (‘hidden agendas’) دیگر را آشکار سازد، و همچنین می‌تواند باعث رویارویی زبان اموز با محدودیت‌های مربوط به ترجمه پذیری در موادی مثل معانی ضمنی، بازی با کلمات، طنز، کنایه، و گونه‌های زبانی منطقه‌ای و اجتماعی گردد. بنابراین استدلال‌های مخالف ترجمه (به ویژه ترجمۀ ادبی) بر حسب نقص اساس ترجمه (به فصل چهار همین کتاب رجوع کنید) را می‌توان رد کرد: یعنی محدودیت‌های مربوط به ترجمه پذیریرا می‌توان معطوف به تضادها و تشابهات زبانی، و به ماهیت وابسته به بافت و فرهنگی معنا، کرد.

مزیت آموزشی وسیع ترجمه

4- آگاهی زبانی تشدید شده توسط ترجمه نیز مزیت آموزشی وسیع تری دارد، چون باعث درک بین فرهنگی می‌شوند. ترجمه می‌تواند باعث بحث‌هایی راجع به زبان و فرهنگ (چه به صورت خاص یا جهانی)، بحث‌هایی دربارۀ صوت و نقش عبارات مؤدبانۀ مرتبط با فرهنگ، صریح نبودن، جملات ثابت، همایند‌ها و مشکلات عام راجع به ارتباط بین صورت و نقش که مربوط به گذ از یک رمز زبانی- فرهنگی به رمز زبانی- فرهنگی دیگر است، گردد. افزون بر این، ترجمه می‌تواند زبان آموز را از تفاوت بین تغییرات اجباری و اختیاری در ترجمه کردن از یک زبان به زبان دیگر، آگاه سازد. با وجود این، این گسترش آگاهی زبانی- فرهنگی نه تنها بستگی به پدیده‌های کاربرد شناختی دارد، بلکه همچنین بستگی به مقایسۀ پدیده‌های دستوری (از قبیل نظام ضمایر یا نشان دادن جنسیت دستوری ساختواژی) دارد.

بالا بردن توانش ارتباطی توسط ترجمه

5- فعالیت‌های ترجمه‌ای را می‌توان برای بالا بردن توانش ارتباطی در یک زبان خارجی به کار برد. همچنانچه در فصل اول دیدیم، ترجمه به غیر از محیط‌های آموزشی، دارای عملکرد‌های ارتباطی است که نقش‌های مهم «واقعی» از قبیل قادرسازی افراد به درک متونی را مهیا می‌سازد که در غیر این صوت فهمیده نمیشدند. 

برای تبدیل ترجمه‌های آموزشی به اعمال ارتباطی «واقعی»، باید در داخل محیط‌های ارتباطی (شبیه‌سازی شده) که برای زبان آموزان مناسب هستند، به کار روند. در زیر نمونۀ ساده‌ای آورده شده که در آن از یک زبان آموز زبان فرانسه خواسته می‌شود تا اطلاعاتی را به یک متکلم انگلیسی زبان یک زبانه منتقل سازد: 

مثال برای افزایش توانش ارتباطی توسط ترجمه

همسایه‌ای که به زبان فرانسه صحبت نمی‌کند به تازگی از یک دختر مغربی نامه‌ای دریافت کرده که به زبان فارنسه نوشته شده است. آن همسایه متوجه شده که در نامه اشارۀ زیادی به اسمِ پسرش که در یک شرکت انگلیسی در کازابلانکا کار می‌کند، شده است. او مضطرب است که بداند چه در نامه نوشته شده است چون می‌ترسد نامه حاوی اخبار بدی باشد. حال او از شما خواسته است تا خلاصۀ کوتاهی از محتوای نامه به انگلیسی به علاوه یک ترجمه «مناسب» از آن به او بدهید. 

به عبارت دیگر، زبان آموز مجبور است تا نسخۀ شفاهی (در این مورد یک رزومه) از متن اصلی و همچنین یک ترجمۀ آشکار کتبی از آن انجام دهد. گسترۀ وسیعی از موقعیت‌ها را می‌توان به همین منوال خلق کرد که در آن‌ها یک ارتباط «واقعی» را باید برآورده کرد. سپس می‌توان آن نسخۀ شفاهی و ترجمۀ کتبی را مورد تجزیه و تحلیل، مقایسه، و ارزیابی قرار داد و در مورد آن‌ها بحث کرد تا آگاهی نسبت به مقتضیات گزینه‌های مختلف صورت‌های زبانی و همایندها را افزایش داد. این کاربرد ترجمه همچنین با پیشنهاد‌های مطرح شده جاری برای یادگیری و تدریس ارتباطی و وظیفه‌مدار مطابقت می‌کند.

فعالیت‌های ارتباطی ترجمه شامل چه چیزهایی هستند؟

فعالیت‌های ارتباطی ترجمه (communicative translation activities) نیز می‌توانند شامل

خلق متون اصلی زبان مبدا 

خلق متون اصلی زبان مبدأ باشند. زبان آموزان کارشان را با نقش و عملکرد متن آغاز می‌کنند و متن را بر حسب این نقش و عملکرد و همچنین بر اساس اطلاعات دیگر محتوای متن و سه بعد مربوط به سیاق سخن (یعنی زمینۀ بحث، فحوای متن، و شیوۀ بیان) [به فصل سوم رجوع کنید] با عنایت به نقش آن متن، خلق می‌‌کنند.

مثال

 برای مثال، ممکن است از زبان آموز چنین خواسته شود: نامه‌ای به زبان مادری‌ات به دختری در لیورپول بنویس که دارد زبان مادری تو را یاد می‌گیرد. اسم و آدرس این دختر توسط سازمان دوست یابی برای تو فرستاده شده است. آن دختر هم سن تو است و به مدرسه‌ای مثل مدرسۀ تو می‌رود. در نامه‌ات سعی کن تا تشویقش کنی با تو دوست شود. نامه‌ات را تا حد امکان جالب و سرگرم کننده بنویس. علاقه‌ات را به عادت‌ او، محیط مدرسه‌اش، جذابیت‌های شهر زادگاهش، و از این قبیل نشان بده. 

خلق متون در دو قدم

نخست این متون به زبان مادری مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند و سپس به زبان خارجی ترجمه می‌شوند: این نامه را به صورت نهان و زبان فرانسه ترجمه کن، یعنی نامه‌ای «مشابه» به این نامه به دوست مکاتبه‌ایت در تولوز بنویس و تمامی تغییرات ضروری مورد نیاز را از جمله مکان‌هایی که می‌خواهی ببینی، خانۀ دوست احتمالی تو، محیط مدرسه، علایق او و از این دست انجام بده.

 سپس ارزیابی این ترجمه‌هایِ نهان صورت خواهد گرفت. اگر ابعاد مربوط به زمینۀ بحث، فحواری متن، و شیوۀ بیان عمداً تغییر یافته باشند، زبان آموزان می‌توانند با توانایی‌های بیانی زبان اول و دوم در گسترۀ وسیعی از موقعیت‌های ارتباطی آشنا شوند. برای نمونه می‌توان از زبان آموزان خواست تا به مدیر فنی یک کارخانه فولادسازی در کشوری دیگر نامه بنویسند و درخواست اطلاعاتی دربارۀ بزرگی کارخانه، ظرفیت تولیدش، ارقام مربوط به تولید و غیره بکنند. در اینجا نیز مثل مثال بالا، این متن را می‌توان مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و به زبان خارجی ترجمۀ نهانی از آن انجام داد.

خلق متن به زبان اول 

یک فعالیت ترجمه‌ای دیگر که شامل خلق متن به زبان اول است همان نوشتن تبلیغات و آگاهی‌ها برای محصولات مختلف و بحث کردن راجع به فرض‌های مخفی فرهنگی است که در وای این آگاهی‌ها قرار دارد. ترجمه‌های نهان آگاهی‌ها را می‌توان برای آشکار سازی تفاوت‌های موجود در جغرافیا، جو، تاریخچه، اقتصاد، برتری‌های آموزشی و فرهنگی، کلیشه‌ها، ذهنیات، و «خصیصه‌های ملی» در بین دو زبان (هم به صورت واقعی و هم به صورت مفروض) انجام داد. یک فعالیت خلاق ترجمه‌ای دیگر این است که یک متن علمی تخصصی را به نسخه‌ای که مخاطب آن افراد عام است، تبدیل کرد و سپس آن را به صورت نهان ترجمه کرد. تولید یک نسخه و ترجمۀ آن می‌تواند برای بحث راجع به تفاوت‌ها در ژانر‌های متنی در بین فرهنگ‌ها به کار رود.

مقایسه‌ صریح بین روش‌های ترجمه آشکار و نهان 

فعالیت‌های جالب ترجمه‌ای دیگر شامل مقایسات صریح بین روش‌های ترجمه‌ای آشکار و نهان بر اساس تمایز ارائه شده در فصل سوم همین کتاب است. در اینجا زبان آموزان نسبت به مشکلات مربوط به انواع جابجایی فرهنگی مورد نیاز در ترجمۀ نهان آگاه می‌شوند. 

آنان دربارۀ مشکلات مربوط به فائق آمدن بر نشان دادن اجباری پدیده‌های زبان شناختی در یک زبان و نه در زبان دیگر تأمل می‌کنند. می‌توان از زبان آموزان خواست تا نامه‌ای به یک دوست در اسپانیا بنویسند و در آن نامه واقعه‌ای سرگرم کننده را که در متنی انگلیسی زبان که نیاز به ترجمه دارد و بخشی از نامه‌ای است که می‌نویسند، توصیف کنند. در زیر دو نامه برای مثال ارائه شده است: دانشجویی نامه‌ای را که ادعا می‌کند از طرف والدینش نوشته شده، جعل می‌کند. در متن نامه او به طور غیرعمد ولی آشکارا نشان می‌دهد که نامه توسط او نوشته شده است، برای مثال به واسطۀ انتخاب صورت خطاب نامناسب یا ارجاع غلط ضمیر به خودش. استاد در بحث ممکن است بخواهد که بر روی نظام‌های متفاوت صورت خطاب در دو زبان تاکید کند و توضیح دهد که چه اشتباهی در این موقعیت صورت گرفته است.

مثال دوم  برای ترجمه و توانش ارتباطی

 در مثال دوم، یک گردشگر فرانسوی برای اولین بار از انگلستان دیدن می‌کند، و با این که اطمینان ندارد که مقررات راهنمایی و رانندگی در لندن چگونه است به سمت موزۀ مادام تسودا حرکت می‌کند. دست زمانی که فکر می‌کند به موزه نزدیک شده، ناگهان متوجه یک تابلوی بزرگ می‌شود که روی آن نوشته شده: “Modame Tussaud ‘s left”. او با ناامیدی می‌گوید: «اوه! خدای من.» و سپس به هتلش برمی گردد. در بحث راجع به این موقعیت، استاد باید سه مطلب را روشن کند: دو معنای کلمۀ “left”، یعنی صفت و صورت گذشتۀ “to have”؛ دو تفسیر مربوط به معنای آپوستروف s اضافة ملکی، و صورت مخفف ‘has’؛ و اینکه آیا این دو واحد صوری، یک واحد نحوی هستند یا نه.

ترجمه آشکار

در ترجمة متونی مثل این، زبان آموزان باید به صورت آشکار ترجمه کنند، ولی چون نقش کل ترجمة نامه برای دوست مکاتبه‌ای در جهت سرگرم کردن است، کسی که نامه را می‌نویسد باید در این راستا حرکت کند تا در ساختار نامه توضیح دهد که چگونه و چرا نامة اصلی در بافت فرهنگی خاص خودش، سرگرم کننده بوده است.

ترجمه نهان

ترجمة نهان شامل «متن‌های زنده‌ای» می‌شود که در خود وقایع زبانی- اجتماعی محتمل را می‌گنجاندند و فرض بر این است که مخاطب آن‌ها گروه‌های همگن معاصر باشند. با وجود این، متونی که ارائه می‌گردند اغلب متون «ساخته شده» هستندُ و این بر خلاف باور عمومی در محافل تدریس زبان خارجی است که «متون» به اصطلاح «معتبر» باید عموما به متون آموزشی «دستکاری شده» ارجحیت داشته باشند. 

مزایای ترجمه در مقاصد آموزشی

اگر ما به مفید بودن فعالیت‌های ترجمه‌ای که ترجمه را در موقعیت‌های ارتباطی قرار می‌دهد، اذعان داشته باشیم، در آن صورت دستکاری ترجمه برای مقاصد آموزشی بدون شک می‌تواند دارای مزایایی باشد. این متون به زبان آموزان کمک می‌کند تا از تفاوت‌ها در کاربرد صورت و قواعد کلیشه‌ای زبانی در بافت‌های مختلف مختلف فرهنگی آگاهی یابند. از سوی دیگر، همچنانچه مشاهده شد، ترجمة آشکار حاوی بازسازی نسبتاً تغییر نیافتة متن اصلی است که آن نیز می‌تواند به صورت مناسبی در فرآیند یادگیری زبان به کار رود، چون این گونه ترجمه بر وجوه مقایسه‌ای، برای مثال، نظام‌های ضمیر یا عبارات کلیشه‌ای که به طور متفاوت در ژانر‌های خاصی (مانند تابلو‌های راهنمایی رانندگی در زبان اول و زبان دوم) به کار می‌روند، تأکید دارند.