فصل چهارم کتاب ترجمه متون ادبی
اشتراک، تغییر و انتقلال
در فصل گذشته، ضمن بحث دربارة واحد ترجمه، گفتیم از آنجا که هر زبان عناصر واژگانی،نحوی، معنایی و نیز ترکیبات و تعبیرات خاص خود را دارد، ترجمة این عناصر از زبانی به زبانی دیگر در بسیاری از موارد به صورت لفظ به لفظ ممکن نیست در چنین مواردی باید واحد بزرگتر از لفظ اختیار کرد. در این فصل از نگاهی دیگر به مسألة واحد ترجمه مینگریم و این مسأله را با استفاده از مفاهیم اشتراک، تغییر و انتقال به بحث میگذاریم.
زبان ترجمه در مقایسه با زبان تألیف شامل سه دسته عناصر نحوی، واژگانی و معنایی زیر است:
- عناصری که در دو زبان مبدأ و مقصد مشترکند.
- عناصری که صورت تغییر یافته عناصری هستند متعلق به زبان مبدأ.
- عناصری که صورت انتقال یافتة عناصری هستند متعلق به زبان مبدأ.
به عبارت دیگر، متن ترجمه شده را به کمک سه مفهوم اشتراک، تغییر و انتقال میتوان توصیف کرد. در زیر به تفصیل هر یک از این سه مفهوم را شرح میدهیم.
1- اشتراک
مفهوم اشتراک به شباهتهای میان دو زبا مبدأ و مقصد از جهات واژگانی، نحوی و معنایی اشاره دارد و دربر دارندة عناصری از متن مبدأ است که در جریان ترجمه به عناصری نظیر در زبان مقصد تبدیل میشود. ترجمة این عناصر مشترک عمدتاً نوعی جایگزینی عناصر واژگانی، نحوی و معنایی با عناصر نظیر در زبان مقصد است. به مثال زیر توجه کنید:
2- تغییر
در طول تاریخ، تعریفهای مختلفی از ترجمه شده است، اما در همة این تعریفها، چه تلویحاً چه تصریحاً، ترجمه را با تغییر ملازم دانستهاند؛ زیرا ترجمه، چه از دیدگاه نظری چه از دیدگاه واقعی و عملی به آن بنگیریم، بدون تغییر امکان ندارد. تفاوت میان تعریفها، تفاوت میان حد و مرزی است که برای تغییر قائل شدهاند. در ترجمة تحتاللفظی، تغییر به حداقل ممکن میرسد و در ترجمة آزاد تغییر بیان مرزی ندارد.
3- انتقال
انتقال در مواردی صورت میگیرد که عنصری اعم از واژگانی، نحوی یا معنایی عیناً از زبان مبدأ به زبان مقصد انتقال مییابد. انتقال در سطح واژگان یعنی قرض کردن واژه؛ اما در سطح نحو و معنی، یعنی انتقال تعبیرات نویسنده یا ساختارهای متن اصلی. عناصر انتقال یافته عناصری منحصر به زبان نویسنده است و لذا در متون ترجمه شده عناصری جدید و ناآشنا به حساب میآیند و اهل زبان در متون تألیفی یا در گفتار خود آنها را به کار نمیبرند.
