ایران و مواجهه با غرب به واسطه ترجمه
سلسله قاجاریه در اواخر قرن هجدهم با پادشاهی آغامحمدخان قاجار در سال 1795م سلطنت خود را بر ایران آغاز کرد. در این دوره اروپا عصر روشنگری را تقریباً پشت سر گذاشته بود و وارد مرحله جدیدی شده بود. در دوران سلطنت فتحعلیشاه، ایران درگیر جنگ با روسیه بود که در نهایت پس از یک نبرد طولانی بیستوپنجساله به شکست ایران انجامید. رابطه ایران با فرانسه با نامهای که ناپلئون در سال 1805[1]م برابر با 1220ق به دربار فتحعلیشاه فرستاد، آغاز شد. این نامه به دلیل نبودن مترجم فرانسهدان در دربار، بدون جواب به فرانسه برگردانده شد[2]. حدود 85 سال بعد در زمان سلطنت ناصرالدینشاه نهتنها شاه و وزیر انطباعاتش زبان فرانسه میدانستند بلکه به گفته اعتمادالسلطنه «چهار پنج هزار نفر در تهران فرانسهدان» بودند (اعتمادالسلطنه، 1345: 597). شکست نظامی ایران از روسیه در زمان فتحعلیشاه مهمترین دلیل اعزام دانشجویان ایرانی به اروپا بهویژه فرانسه و آغاز ترجمه از زبانهای اروپایی بخصوص فرانسه به فارسی بود.
انقلاب صنعتی و ناصرالدین شاه و گرایش به علم و ترجمه
سلطنت ناصرالدینشاه با آغاز انقلابهای اروپا همراه بود. همچنین در دوره حکومت 48 ساله وی دومین انقلاب صنعتی اروپا نیز رخ داد. گرایش به علم در اوج خود قرار داشت. نخستین مجله علمی ایران نیز به نام «روزنامه علمیه دولت ایران» به دستور ناصرالدینشاه از سال 1281ق/ 1864م بهصورت ماهیانه منتشر شد (بیانی، 352: 1375). این موج پیشرفتهای علمی و صنعتی در اروپا، شاه را بر آن داشت تا از نزدیک از اروپا دیدن کند و دلیل این دیدار را در نامههایی که به سران کشورهای اروپایی نگاشته چنین آورده است: چون «نظم تمدن» و «کثرت و انتشار علوم فرنگستان، عموم ملل را با همدیگر مربوط ساخته است، خواستیم ترقیات آن ممالک را بهشخصه سیر و تحقیق نماییم» (آدمیت 1356: 261). البته در این میان تلاشهای پیگیر میرزا حسینخان سپهسالار صدراعظم روشنفکر شاه، برای ترغیب شاه به سفر اروپا اهمیت بسیاری داشت. بدین ترتیب ناصرالدینشاه در 21 صفر 1290ق برابر با 20 آوریل 1873م عازم اروپا شد و طی یک سفر پنجماهه به ترتیب از کشورهای روسیه، آلمان، بلژیک، انگلیس، فرانسه، سوئیس، ایتالیا و اتریش دیدن کرد و پارلمان و کارخانجات این کشورها را از نزدیک دید.
مصر و ترجمه و انقلاب صنعتی
1- در همین سال مصر دوره مدرنیزهسازی را آغاز کرده بود.
2- این نکته در روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه در تاریخ 6 ربیعالاول 1305ق نیز آمده است: «… عرض کردم در سلطنت فتحعلیشاه کاغذی ناپلئون اول به فتحعلیشاه نوشته بود در مسئله مهمی و کسی نبود ترجمه کند. همان روز سربسته پس فرستاده شد».
