شرق و ترجمه – ترکیه
فرمان گلخانه چه ربطی به ترجمه در ایران دارد؟
ناصرالدینشاه اولین پادشاه در شرق نبود که برای دیدن تمدن غرب به اروپا سفر کرده بود. پیشازاین سلطان عثمانی در سال 1283ق/ 1867م، یعنی شش سال قبل از سفر اول ناصرالدینشاه، و امپراطور ژاپن بعد از پادشاه عثمانی به اروپا سفر کرده بودند (آدمیت، 1356: 259). ترکیه برنامه اصلاحات خود تحت عنوان «تنظیمات» را بیستوهشت سال پیش از اولین سفر پادشاهش به غرب آغاز کرده بود. برنامه «تنظیمات» در 1255ق/ 1839م آغاز و تا 1292ق/ 1876م ادامه داشت. فرمان آغاز این برنامه در سال 1839م در پارکی به نام «گلخانه» صادر شد و به «فرمان گلخانه» معروف گشت (شاو و کورال شاو، 1370: 115-16). نسخهای از این فرمان پنجاهوهفت سال بعد در سال 1312ق/ 1894م توسط عارفخان مترجم دارالترجمه ناصری به فارسی برگردانده شد.
دوره تنظیمات ترکیه و ترجمه ارتباطی با هم داشتند
با آغاز دوره تنظیمات در قرن نوزدهم، ترجمه آثار غربی نیز در ترکیه شروع شد. این دوره به باور اوزلم برک (2006: 2) «اولین جنبش آگاهانه غربگرایی» در ترکیه است که هدف آن «مدرن ساختن دولت و جامعه عثمانی» بود. برک بر این باور است که ترجمه نقش مهمی در این دوره ایفا کرده است. در این زمان غربگراهای ترک خواهان ایجاد برنامهای بودند که «انتخاب و ترجمه نظاممند» آثار عمده غربی را شامل میشد. به گفته شهناز طاهر (68: 2008)، این آثار «اساس تفکر غربی» را تشکیل میداد. کریستیان چیگن (43: 2008) نیز که «تغییرات سازمانی» با همان تنظیمات را بسیار متأثر از اروپا میداند، میگوید این جنبش باعث شد روند ترجمه در ترکیه جنبه دولتی پیدا کند و به تأسیس «اداره دولتی ترجمه» در سال 1239ق/ 1823م یعنی 61 سال پیش از تأسیس دارالترجمه ناصری در ایران بیانجامد.
ترجمه ی اولین کتابها در ترکیه به زبان ترکی
در همین نهاد ترجمه دولتی در سال 1276ق/ 1859-60م آرای فنلون، ولتر و فونتنل تحت عنوان محاورات حکمیه توسط منیف پاشا منتشر شد. ترجمه منظومه نیز که مجموعهای از اشعار شاعران کلاسیک فرانسوی ازجمله لانونتن، لامارتین، گیلبرت و راسن است جزء اولین ترجمههای آثار غربی به زبان ترکی است که توسط ابراهیم سیناسی انجام گرفته است (برک، 2006: 3). ترجمه روحالقوانین De L`esprit (des Lois) اثر مونتسکیو نیز به نامق کمال (1840-1888م) نویسنده و روزنامهنگار ترک نسبت داده شده اما بر سر آن اختلافنظر وجود دارد، چراکه نسخهای از این ترجمه به ترکی در دسترس نیست اما بههرحال وی بهعنوان مترجم آثار مونتسکیو و متأثر از وی در ترکیه شناختهشده است (همان).
بهعلاوه اثر روسو با نام امیل نیز توسط ضیایی در سال 1287ق/ 1870م به ترکی ترجمه شده اما وی خارج از نهاد دولتی ترجمه، این کتاب را ترجمه کرده است.
نهادهای متفاوت ترجمه و انتشار در ترکیه
در این دوران در ترکیه نهادهای دیگری نیز تشکیل شدند که هر کدام به نحوی به ترجمه و انتشار آثار غربی میپرداختند. ازجمله این نهادها «اتاق ترجمه بابیالی»[1] است که در 1831م تأسیس شد و در آن مترجمان مسلمان برای ترجمه از زبانهای اروپایی آموزش میدیدند و بعداً بهعنوان مترجم، بهخصوص برای روابط بینالملل خدمت میکردند.
انجمن دانش مهد ترجمه
«انجمن دانش»[2] نیش به جهت تهیه و ترجمه فرهنگ لغات و کتب علمی بین سالهای 1851- 1862 فعالیت میکرد. مهمتر از آن «جمعیت علمیه عثمانی»[3] است که در 1860م به همت منیف پاشا آغاز به کار کرد و هدف آن اشاعه علم و دانش در جامعه ترکی عثمانی بود. در این تشکیلات مجموعه آثار هلوتیوسف مونتسکیو، شکسپیر، آدام اسمیت، لامارتین و بیکن ترجمه شدهاند (برک، 2006: 4).
ترکیه در ترجمه از ایران جلوتر بود
آنچه از مطالب بالا برمیآید این است که آثار متفکران روشنگر فرانسوی در ترکیه بسیار پیشتر و بیشتر از ایران ترجمه شدهاند. و ترجمه آثار غربی از همان ابتدا بهصورت نظاممندتری نسبت به ایران انجام گرفته است. به همین دلیل افراد روشنفکری چون میرزاحسینخان سپهسالار که بهمدت دوازده سال وزیر مختار اسلامیول بود (1275- 1287ق) و با افراد ترقیخواه عثمانی بهخصوص فؤاد پاشا، عالی پاشا و منیف پاشا رابطه خوب و نزدیکی داشت، سعی میکرد با ارائه گزارشهای متعدد از تحولات عثمانی «پیشرفتهای همسایه رقیب را به رخ بزرگان ایران بکشد» تا آنها را تحریک به اعمال اصلاحات در نظام سیاسی اجتماعی ایران کند (آدمیت، 1356: 138).
