تفاوت بین ترجمه و نسخه نیز تفاوتهایی دارد که علاوه بر تبیین تفاوت بین ترجمهی آشکار و ترجمهی نهان در نقد ترجمه، لازم است مورد بررسی قرار بگیرد.
این تمایز از این نظر اهمیت دارد که اخیراً تلاشهای بسیاری صورت گرفته تا «نسخه»های غیرمعادل را نیز بدون قائل شدن هرگونه تمایزی ترجمه به حساب آورند ـ حتی زمانی که نقش متن جدید با نقش متن اصلی متفاوت باشد.
تولید نسخه، نتیجهی رویگردانی عمدی از متن اصلی و ارزشیابی مجدد و اغلب چشمپوشی از متن اصلی است.
تفاوت ترجمه و نسخه در چیست؟
به نسخهها «آزادی عمل داده میشود» تا متن اصلی خود باشند، به خصوص در موقعیتهایی که فقط هدف مشتری و ویژگیهای محصول مدنظر باشد، یعنی در ترجمههای عمل ـ محور، بیشتر در ترجمههای فنی که در آنها ملاحظات تعادل مانع از کسب رضایت مشتری و خدمت به مصرفکننده میشود.
گرچه ترجمههای نهان که نقشی معادل با نقش متن اصلی دارند ممکن است آفرینشی جدید به نظر آیند، حقیقت این است که اگر متن اصلی وجود نمیداشت آنها هم به وجود نمیآمدند.
در ضمن تأکید بر این نکته نیز حائز اهمیت است که علیرغم رفتار به اظهار شوالیه گونهی مترجم در مواجهه با تناظرهای زبانی در سطح واژه، گروه و جمله (یعنی پایینتر از سطح متن یا گفتمان)، در ترجمهی نهان اقدامهای او را باید در خدمت تولید تناظرهایی دانست که هرکدام به شیوهی مختلف خود در دستیابی به رابطهی تعادل نقشی بین ترجهم و متن مبداء مشارکت دارند.
فقط زمانی که اهدافی جدید بر ترجمه تحمیل شود، محصولی جدید، یعنی یک نسخه، تولید میشود.
چگونگی تولید نسخههای آشکار
نسخههای آشکار در دور مورد تولید میشوند: نخست هنگامی که نقش خاصی آشکارا به متن ترجمه اضافه شود، مثلاً دستیابی به مخاطبی خاص، مانند نسخههایی که برای کودکان یا فراگیران زبان دوم تولید میشود که نتیجهی آن حذف، اضافه یا سادهکردن یا تأکید بر جنبههای خاصی از متن مبداء یا عامیکردن آثار تخصصی برای افراد غیرمتخصص است.
دوم، وقتی به «ترجمه» هدف خاصی افزوده میشود. مانند نسخههای بینازبانی و خلاصهها یا چکیدههای متن اصلی.
نسخهی نهان وقتی حاصل میشود که مترجم ـ برای حفظ نقش متن مبداء ـ به صورت نابجا از فیلتری فرهنگی استفاده کند و به دستکاری متن اصلی بپردازد.
چه زمانی از چه ترجمهای استفاده کنیم؟
با این حال در بحث دربارهی انواع مختلف ترجمه و نسخه، قصد نداریم که بگوییم یک متن را فقط به یک روش میتوان به شکلی مناسب ترجمه کرد.
برای مثال، این تصور که متنی مستلزم این است که یا به صورت آشکار یا به شیوهی نهان ترجمه شود تصور درستی نیست.
هر متنی ممکن است برای هدف مشخصی به ترجمهی آشکار احتیاج داشته باشد، به این معنا که ممکن است متنی با «ارزش مستقل» معرفی گردد، برای مثال زمانی که مؤلف آن با گذشت زمان به شخصیتی برجسته تبدیل شده باشد که در این صورت متن اصلی در جایگاه سندی مقدس قرار میگیرد.
به علاوه، اگرچه کاربردشناسی تطبیقی توانسته به شکلی حسابشده در ارزشیابی ترجمهی نهان سهم مهمی ایفا کند، مشکل باقیمانده، ارزشیابی مطلوبیت به کارگیری فیلتر فرهنگی است.
با در نظرگرفتن ماهیت پویایی هنجارهای اجتماعی ـ فرهنگی و ارتباطی با توجه به کندی روند پژوهشها، منتقدان ترجمه باید خود رادر جریان تحولات جدید قرار دهند تا قادر باشند در مورد مناسب بودن یا نبودن تغییرات حاصل از کاربرد فیلتر فرهنگی در ترجمه بین دو زبان، عادلانه قضاوت کنند.
یکی از تحولات اخیر که ممکن است امروز بر بسیاری از موقعیتهای اجتماعی تأثیر بگذارد، اهمیت رو به افزون زبان انگلیسی است.
در ادامه بخوانید: فواید و مضرات ترجمه ماشینی
