نقشه هولمز توری چیست؟/ انواع نظریه‌های مربوط به آن

مقاله‌ای که در گسترش مطالعات ترجمه به عنوان رشته مجزا تأثیری بسزا داشت – نقشه هولمز توری -، نگاشته‌ای بود متعلق به جیمز. س. هولمز با عنوان «نام و ماهیت مطالعات ترجمه» (هولمز، 2000/1998). گنتزلر در کتابش، «نظریه‌های ترجمه در عصر حاضر» (این کتاب با ترجمه اقای علی صلح‌جو توسط انتشارات هرمس به چاپ رسیده است. م.) (92: 1993) مقاله هولمز را «مقاله‌ای که به عنوان متن بنیادین این رشته پذیرفته شده است»، توصیف می‌نماید.

کتاب گنتزلر شکل مفصل مقاله نقشه هولمز توری

جالب اینجاست که با توجه به بحث ما در مورد این رشته و چگونگی پیدایش تدریجی آن از رشته‌های دیگر کتاب یاد شده اثر گنتزلر در واقع شکل مفصل نظریه هولمز توری بود. (همان که نقشه هولمز توری را معرفی می‌کرد). در اصل در بخش ترجمه سومین همایش بین‌المللی زبان‌شناسی کاربردی در کپنهاگ در 1972 ارائه شده بود. هولمز توجه همگان را در آن زمان به محدودیت‌هایی معطوف ساخت ناشی از این واقعیت که پژوهش‌های ترجمه از رشته‌های قدیمی‌تر نضج گرته بودند. او همچنین بر لزوم ایجاد «دیگر مجاری ارتباط و میانبر زدن از رشته‌های سنتی تأکید می‌کند تا تمام صاحب‌نظران با هر تجربه‌ای که در این عرصه کار می‌کنند،‌ به هدف خود نایل شوند.»

چهارچوب جامع هولمز

هولمز اساسا چهارچوبی جامع مطرح می‌کند و به توصیف آن چیزی می‌پردازد که مطالعات ترجمه در بر می‌گیرد. این چارچوب را بعدا گیدئون توری، صاحب‌نظران برجسته اسرائیلی ترجمه به صورت شکل 1.1 ارائه نمود. نقشه هولمز توری شکل 1-1 نقشه مطالعات ترجمه توری (از توری 1995:10)[/caption]

چهارچوب نقشه هولمز توری

در توضیحاتی که هولمز از چارچوب یاد شده (هولمز، 81- 176:‌2000/ 1988) به دست داد اهداف مورد نظر به شرح زیر هستند:

1. توصیف پدیده‌های ترجمه (نظریه ترجمه توصیفی)
2. ایجاد اصولی عام به منظور توصیف و پیشگویی چنین پدیده‌هایی (نظریه ترجمه)

شاخه «نظری» به دو نظریة کلی و جزئی تقسیم گردیده است. هولمز در شاخه «کلی» به آن دسته از آثاری اشاره می‌کند که می‌خواهند همه نوع ترجمه را توصیف یا توجیه کنند و نتایج کلی حاصل از این اثار روی هم رفته مناسب ترجمه است. مطالعات نظری «جزئی» ترجمه بر اساس ضوابط زیر، محدود هستند. شاخه دیگر پژوهش «محض» در نقشه هولمز توری از نوع توصیفی است. مطالعات توصیفی ترجمه (OTS) سه کانون اصلی دارد: بررسی محصول، نقش، و فرآیند.

مطالعه ترجمه توصیفی محصول مدار در نقشه هولمز

1- مطالعات ترجمه توصیفی محصول مدار به بررسی ترجمه های موجود می‌پردازد. این نوع مطالعات می‌توانند توصیف یا تحلیل یک جفت متن مبداء متن مقصد یا تحلیل طبیقی چند متن مقصد از یک متن مبداء (در یک یا چند زبان مقصد) را شامل شوند. این مطالعات کم دامنه را می‌توان به مجموعه بزرگتر تحلیل ترجمه که بر دوره‌ای خاص نظر دارد، و یا به نوعی زبان یا گفتمان متن اضافه کرد. مطالعات ترجمه بر دامنه و وسیع می‌توانند هم در زمانی (متعاقب رشد و گسترش در طول زمان) یا همزمانی (در دوره‌ای از زمان) باشند و چنان که هولمز در نقشه هولمز توری پیش‌بینی می‌کند. «یکی از اهداف مطالعات توصیفی ترجمه محصول مدار احتمالا می‌تواند تاریخچه کلی ترجمه‌ها باشد- هر چند چنین هدفی در این زمان جاه طلبانه به نظر برسد.»

مطالعات توصیفی ترجمه نقش‌مدار در نقشه هولمز توری

2- مقصود هولمز از مطالعات توصیفی ترجمه نقش‌مدار آن است که نقش [ترجمه‌ها] را در وضعیت اجتماعی- فرهنگی دریافت کننده معنی توصیف نماید: در اینجا مطالعه بافت‌ها وجود دارند نه مطالعه متون. موضوعاتی که ممکن است مورد پژوهش قرار بگیرند حاکی از آن هستند که چه کتاب‌هایی، چه وقت، و کجا ترجمه شده‌اند و همچنین چه تأثیراتی بر جای گذاشته‌اند. این عرصه که هولمز مطالعات ترجمه اجتماعی می‌نامد- اما امروزه احتمالاً ترجمه مطالعات فرهنگی مدار خوانده می‌شوند- در زمان ارائه مقاله هولمز و نقشه هولمز توری کمتر مورد پژوهش واقع شد، اما در روند کنونی مطالعات ترجمه رایج‌تر است (فصول 8 و 9)‌ .

مطالعات ترجمه توصیفی فرایندمدار در نقشه هولمز توری

3-مطالعات ترجمه توصیفی فرآیندمداردر چارچوب نظریه هولمز با روان‌شناسی ترجمه مرتبط می‌باشد، به بیان دیگر، هدف این بحث آن است که معلوم کنند در ذهن مترجم چه اتفاقاتی می‌افتد. به رغم کارهایی که بعدها بر تشریفات و آداب ابزار اندیشه با صدای بلند به دست آمد (یعنی، مترجمان در فرآیند کار ترجمه آنچه را در ذهن داشتند بر زبان می‌آوردند)، این مبحث در واقع عرصه‌ای پژوهشی است که هنوز به طور نظام‌مند مورد تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است.

انواع نظریه‌های مربوط به نقشه هولمز

نتایج حاصل از پژوهش مطالعات ترجمه توصیفی را می‌توان به شاخه نظری یاد شده وارد ساخت تا فرضیه‌ای عام از ترجمه بسازد، و یا به احتمال بیشتر، طبق زیر مجموعه‌های مندرج در شکل 1.1.  و نقشه هولمز توری نظریه‌های جزئی ترجمه «مقید» (restricted) را به وجود بیاورد.

نظریه‌های محدود به رسانه و نقشه هولمز

نظریه‌های محدود به رسانه بر اساس ترجمه‌ای که به وسیله انسان و دستگاه صورت می‌گیرد، به اجزای کوچکتر تقسیم می‌شود، و براساس این که رایانه/ دستگاه به تنهایی مشغول کار باشد یا به مثابه ابزاری در دست مترجم بشری باشند، زیر مجموعه‌های دیگری دارد، و بر اساس این که ترجمه انسانی از نوع نوشتاری (written) باشد یا گفتاری (spoken) این مبحث به اجزای کوچکتر تقسیم می‌شود، و بر اساس این که ترجمه گفتاری (ترجمه شفاهی) از نوع غیرهمزمان (consecutive) باشد یا از نوع همزمان (simultaneous)، این مبحث به اجزاء کوچکتر تقسیم می‌شود.

نظریه‌های محدود به عرصه و نقشه هولمز توری

نظریه‌های محدود به عرصه در زبان‌ها یا گروه های زبانی خاص و یا فرهنگ‌های خاصی محدود هستند. هولمز خاطر نشان می‌کند که نظریه‌های محدود به زبان (language- restricted) دقیقاً با آثار زبان‌شناسی تقابلی و سبک شناسی (stylistics) تقابلی مرتبط هستند. به نقشه هولمز توری توجه کنید.

نظریه‌های محدود به مرتبه و ارتباطش با نقشه هولمز

نظریه‌های محدود به مرتبه (rank- restricted) آن نوع نظریه‌های زبانی هستند که (معمولاً) محدود به سطح خاصی از لغات یا جملات می‌شوند. زمانی که هولمز در حال نگارش مقاله‌اش بود، گرایش به زبان‌شناسی متن، یعنی تحلیل مرتبة متن (text- rank)،‌ وجود داشت و از آن زمان بسیار رایجتر و پرطرفدار گردید. مطالب مربوط به این مساله در نقشه هولمز توری در فصول دیگر همین کتاب آمده است. (فصول 5 و 6 همین کتاب).

نظریه‌های محدود به نوع متن و نقشه هولمز

نظریه‌های محدود به نوع متن در واقع انواع یا سنخهای (genre) کلام خاصی، نظیر ترجمه‌های ادبی، شغلی، یا فنی و مهندسی را بررسی می‌نماید. رویکرد‌های نوع متن با کار رایس و ورمیر در دهة 1970، شهرتی چشمگیر یافتند. این مساله در مورد نقشه هولمز توری را می‌توانید در فصل 5 به تفصیل ببینید. (فصل 5)

نظریه‌های محدود به زمان در مطالعات ترجمه

محدود به زمان اصطلاحی گویا (self- explanatory) است و از نظریه‌ها و ترجمه‌هایی یاد می‌کند که بر اساس دوره‌ها و چارچوب‌های زمانی خاصی، محدودیت یافته‌اند. تاریخ ترجمه در این مقوله قرار می‌گیرد.

نظریه‌های محدود به مشکلات در مطالعات ترجمه

نظریه‌های محدود به مشکلات در واقع به مشکلات خاصی نظیر تعادل (equlivalence) – موضوع اساسی دهه‌های 1960 و 1970- اشاره می‌کند و به این پرسش جامع‌تر پاسخ می‌دهد که ایا جهانی‌های (universais) زبان ترجمه شده وجود دارند یا نه. این قسمت هم در نقشه هولمز توری مورد توجه قرار گرفته است.

شاخه کاربردی چارچوب نظریه هولمز به چه موضوعاتی می‌پردازد:

به رغم این طبقه‌بندی، خود هولمز تلاش زیادی کرد تا خاطرنشان سازد که محدودیت‌های و قیود متعدد مختلف را می‌توان در هر زمانی به کار برد (نقشه هولمز توری را ببینید). بدین ترتیب خواندن ترجمة رمان‌های گابریل گارسیا مارکز، داستان نویس معاصر کلمبیایی که در فصل 11 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند، از نوع محدود به نوع متن (ترجمه از زبان اسپانیایی کلمبیایی به انگلیسی و سایر زبان‌ها و میان فرهنگ کلمبیایی و فرهنگ‌های زبان‌های مقصد انجام شده) و محدود به نوع متن (رمانها و داستان‌های کوتاه)، و زمان (دهة‌1960 تا 1990) هستند. شاخه «کاربردی» چارچوب نظریه هولمز به موضوعات زیر می‌پردازد:

• تربیت مترجم: شامل روش‌های آموزشی، فنون آزمون گیری، و طرح برنامه درسی.
• ابزار ترجمه:‌ نظیر فرهنگ‌های لغت، کتاب‌های دستور زبان، و فناوری اطلاعات.
• نقد (criticism) ترجمه: ارزیابی ترجمه‌ها شامل نمره‌ دادن به ترجمة دانشجویان و بررسی ترجمه‌های منتشره شده.

عرصه سیاست در نقشه هولمز توری

عرصه دیگری که هولمز (در نقشه هولمز توری) ذکر می‌کند، سیاست (policy) ترجمه است که وی در آن صاحبنظر ترجمه را کسی می‌داند که جایگاه ترجمه را در جامعه نشان می‌دهد و اینکه اگر چنین جایگاهی وجود داشته باشد، چه مکانی را باید در برنامه آموزش و فراگیری زبان اشغال کند.

تأثیر گسترش شاخه‌های کاربردی ترجمه

اگر این وجوه شاخه کاربردی رشد و گسترش بیابند، سمت راست شکل 1.1 تقریبا مانند شکل 1.2 خواهد بود. همة بخش‌های «نقشه» 1.2 تا حدودی تصنعی هستند و خود هولمز مشتاقانه خاطرنشان می‌کند (78: 2000/ 1988) که عرصه‌های نظری، توصیفی، و کاربردی یقیناً بر هم تأثیر می‌گذارند. با وجود این، مزیت اصلی این بخش‌ها همان است که توری بیان می‌کند (9: 1995، 180: 1991)- یعنی آن که بخش‌های مذکور میان عرصه‌های مختلف مطالعات ترجمه توضیح و تقسیم کار را که در گذشته با هم ادغام می‌شدند امکانپذیر می‌سازند. با این وصف، این بخش آنقدر تقسیم‌پذیر است تا دستاورد‌هایی نظیر پیشرفت‌های فناوری سالیان اخیر را شامل شود، هر چند که پیشرفت‌های یاد شده هنوز به بررسی زیادی نیاز دارند.

نقش تعیین کننده مقاله هولمز چه بود

نقش تعیین کننده و حیاتی مقاله هولمز آن بود که به تشریح و بازنمایی ظرفیت و توانایی بالقوه مطالعات ترجمه پرداخت. نقشه هولمز  توری هنوز هم اغلب به عنوان آغاز بحث، مورد استفاده قرار می‌گیرد، با وجود آنکه مباحث نظری بعدی (مثل، اسنل- هورنبای 1991، پیم 1998) کوشیده‌اند قسمت‌هایی از آن را بازنویسی کنند. ضمناً پژوهش‌های امروزی از 1972 به طرز چشمگیری پیشرفت کرده‌اند. این واقعیت که هولمز دو سوم از توجه خود را به جنبه‌های «محض» نظریه و توصیف معطوف ساخته، قطعاً حاکی از علائق  پژوهشی او است، نه فقدان امکانات کاربردی این نظریه‌ها. «سیاست ترجمه» این روزها ظاهراً بیشتر از انچه باید با مورد توصیف هولمز مرتبط باشد، با ان ایدئولوژی ارتباط دارد که تعیین کننده ‌ترجمه است.

محدودیت‌ها و قیود

محدودیت‌ها و قیود مختلفی که توری به عنوان قیود مرتبط با شاخه نظری محض و شاخه نظری توصیفی شناسایی می کند (خطوط منقطع عمودی در شکل 1.1 یا نقشه هولمز توری) شامل نوع گفتمان و نیز نوع متن هستند. گنجاندن ترجمه شفاهی به عنوان مقوله فرعی ترجمه انسانی در شکل یاد شده نیز مورد بحث و اختلاف نظر برخی صاحب‌نظران بوده است. با توجه به کارها و مقتضیات بسیار مختلفی که در ترجمه شفاهی دخالت دارند، احتمالا بهترین اقدام آن است که ترجمه شفاهی را رشته‌ای موازی، تحت عنوان «مطالعات ترجمه شفاهی» در نظر بگیریم. علاوه بر این، همان طور که پیم (4: 1998) متذکر می‌شود، نقشه هولمز اصلاً به ویژگی‌های اختصاصی سبک، فرآیند‌های تصمیم‌گیری، و تمرینات کاری مترجمان انسانی (نه ماشینی) که در فرآیند ترجمه دخالت دارند، اشاره‌ای نمی‌کند.