طی سدههای متمادی، ترجمههای مکتوب و شفاهی نقشی حیاتی در ارتباط میان انسانها ایفا کردهاند، خاصّه اینکه وسیله دست یافتن به متون مهم برای اهداف مذهبی و دانش پژوهی بودهاند. با این همه، مطالعات در ترجمه به مثابه موضوعی دانشگاهی در حقیقت از پنجاه سال پیش آغاز شد. هم اکنون در سرزمینهای انگلیسی زبانان، این رشته را عموماً با عنوان «مطالعات ترجمه» میشناسند که این مهم به همّت جیمز. س. هولمز دانشمند هلندی تبار آمریکایی به دست آمد.
جیمز هولمز دانشمند زبانشناس و ترجمه شناس
هولمز در 1972 در یک مقاله تشریحی مهم که البته تا 1988 چاپ نشد به توصیف مطالعات در ترجمه پرداخت که مربوط بود به «مجموعه مشکلاتی که در کار ترجمه و آثار ترجمه شده گرد آمدهاند». تا قبل از 1988، خانم مری اسنل هورنیای در اولین چاپ اثر خود «مطالعات ترجمه؛ رویکردی منسجم» نوشت: «لزوم این که مطالعات ترجمه را باید رشتهای مستقل در نظر گرفت، … ناشی از جهت گیریهای متعدد در سالیان اخیر است».
در 1995 که این کتاب با تجدید نظر برای بار دوم به چاپ رسید، نامبرده در مقدمه آن درباره این رشته چنین نوشت: «مطالعات ترجمه» در جایگاه رشتهای مستقل، گسترش چشمگیری یافته که در واقع مباحثاتی است «جهانی و پربار». خانم مونا بیکر در مقدمهای بر کتابش، «دائره المعارف ترجمه» (1997) با هیجان فوقالعادهای درباره غنای «رشته شورانگیز مطالعات ترجمهکه شاید رشته دهه 1990 باشد سخن میگوید که صاحبنظران رشتههای غالباً سنتیتر را در گروهی واحد گردهم میآورد. اکنون در آستانه سده بیست و یکم، رشته مطالعات ترجمه در سراسر جهان هر روز بیش از پیش گسترش بیشتری مییابد.
دو دلیل برای شاخص شدن مطالعات در ترجمه
مطالعات در ترجمه به دو روش کاملاً مشهود، بارزتر و شاخصتر گردیده است. اول آنکه دورههای تخصصی ترجمه مکتوب و شفاهی متعددی، هم در سطح کارشناسی و هم در سطح کارشناسی ارشد، به وجود آمدهاند.
در بریتانیا، اولین دوره تخصصی کارشناسی ارشد ترجمههای مکتوب و شفاهی در دهه 1960 در دانشگاهها دایر شدند. طی سال تحصیلی 2000/ 1999، دست کم بیست دوره ترجمه در سطح کارشناسی ارشد و چندین مرکز ترجمه در بریتانیا وجود داشتند.
پیم و کومینید (1995) دست کم 250 گروه دانشگاهی را در بیش از شصت کشور جهان ثبت نمودهاند که به دانشجویانشان پس از دورهای چهار ساله درجه کارشناسی یا کارشناسی ارشد در رشته ترجمه اعطا میکنند. دورههای مذکور که هزاران دانشجو را جذب میکنند، اساساً به منظور تربیت مترجمان مکتوب و شفاهی حرفهای طراحی و برنامهریزی شدهاند و نیز به منزله جایگاه بسیار ارزشمند ورود به حرفه ترجمه مکتوب و شفاهی فعالیت مینمایند.
دورههای مطالعات
دورههای دیگری از مطالعات ترجمه هستند که تعدادشان کمتر است، بر تمرین ترجمه ادبی تأکید دارند. دورههای یاد شده در برتانیا شامل دورههای اصلی دانشگاههای میدلسکس (Middlesex) وایست آنگلیا (East Anglia) (در نورویچ) هستند که دانشگاه دوم «مرکز ترجمه ادبی بریتانیا» است. (British Centre for Literary Translation) اکنون در اروپا شبکهای از مراکز وجود دارند که در آنها، ترجمه ادبی مطالعه، تمرین، و ترویج میشود. مراکز یاد شده غیر از دانشگاه نورویچ عبارتند از
شکبهای از مراکز مطالعات ترجمه
- دانشگاههای آمستردام (Amsterdam) (هلند)،
- آرله (Arles) (فرانسه)،
- براتیسلاوا (Bratislava) (اسلواکی)،
- دوبلین (Dublin) (ایرلند)،
- رودس (Rhodes) (یونان)،
- سینف (Sinelfe) (بلژیک)،
- اشترالن (Stralen) (آلمان)
- تارازونا (Tarazona) (اسپانیا)،
- و فیسبی (Visby) (سوئد).
افزایش هم اندیشی
در دهه 1990 میلادی، شاهد افزایش هم اندیشیهایی در باب مطالعات ترجمه بودیم و کتابها و نشریاتی در زمینه ترجمه به زبانهای گوناگون منتشر شدند.
نشریات پرسابقه مطالعات ترجمه در عرصه بینالمللی، نظیر
- «بابل» (Bable) (هلند)،
- متا (Meta) (کانادا)،
- پارالل (Paralleles) (سوئیس)
- و ترادویی (Traduire) (فرانسه)
- در زمرة نشریاتی هستند که اکنون به نشریات
- اکراس لنگویجزاند کالچرز (Across Languagese and Cultures) مجارستان،
- کادرنوس دو ترادوسیائو (Cadernos de Traducao) (برزیل)،
- لیتر چراین ترنسلیشن (Literature in Translation) (بریتانیا)،
- پرسپکتیوه (Perspecives) (فرانسه)،
- ریویستا اینترناسیوناله دی تکنیکا دلاترا دوزیونه (Rivista Internazionale di Tecnica della Traduzione) (ایتالیا)،
- تارگت (Target) (اسرائیل/ بلژیک)،
- ذترانسلیتورا (The Translator) (بریتانیا)،
- ترجمان (Turjuman) (مراکش)
- و نشریات اسپانیایی هرمنوس (Hermeneus)، لیویوس (Livius)، و سندبار (Sendebar)،
- و نیز به نشریات تکزبانه، زبانهای نوین، زبانشناسی کاربردی (applied linguistics)، ادبیات تطبیقی
- و سایرین پیوستهاند که ممکن است توجهشان اساسا معطوف به ترجمه نباشد، اما اغلب دارای مقالاتی دربارة ترجمه هستند.
ناشران اروپایی فعال
ناشران اروپایی، از جمله جان بنجامین (John Benjamins) و مالتی لینگوال مترز (Multilingual matters) و رودوپی (Rodopi) و راتلیج (Routledge) و سنت جروم (St. Jrome) تاکنون شمار در خور توجهی کتاب در حوزه مطالعات ترجمه به چاپ رساندهاند.
علاوه بر آن، ناشران تخصصی متعددی وجود دارند که فعایتهایشان صرفا معطوف به کار ترجمه است (این آثار در بریتانیا عبارتند از ذلینگویست (the Linguist) متعلق به «مؤسسه زبانشناسان»، ذآی. تی. آی بولتن (The I.T.I Bulletin) متعلق به «مؤسسه ترجمه مکتوب و شفاهی»، و این آذروردر (In Other Words) که اثری ادبیمدار (Literary-oriented) از «انجمن مترجمان» میباشد).
سایر نشریات
سایر نشریات ادواری در مطالعات ترجمه؛ همچون بِت (Bet) (اسپانیا) و تی. آر. ان. اس. اس. تی (TRNSST) (اسرائیل) که اکنون از شبکه جهانی در معرض دید علاقهمندان قرار دارند، جزئیات وقایع و جوایز و هم اندیشیهای آتی ترجمه را عرضه میکنند. مثلاً، در سال 2000 – 1999 هم اندیشیهای بینالمللی ترجمه در کشورهای زیادی با مضامین گوناگونی تشکیل شدند که برخی از انها به شرح زیر هستند:
مضامین گوناگون مطالعات
- ترجمه و تربیت مترجمان (براتسلاوا، اسلواکی)
- ترجمه ادبی (مونز، بلژیک)
- الگوهای پژوهش در مطالعات ترجمه (دانشگاه UMIST، منچستر، بریتانیا)
- جنسیت و ترجمه (نورویچ، بریتانیا)
- ترجمه در برخوردهای فرهنگی (لیسبون، پرتغال)
- ترجمه و جهانیسازی (globalization) (طنجه، مراکش)
- ترجمه حقوقی (ژنو، سوئیس)
- ترجمه و معنی (ماستریخت، هلند، ولوذر، لهستان)
- تاریخ ترجمه (لئون، اسپانیا)
- تراسازگاری (transadaptation) و چالشهای تربیتی
- ادبیات تطبیقی ترجمهمدار (translation focused comparative literature) (پره توریا، آفریقای جنوبی، و سالوادور، برزیل)
جلسات مطالعات ترجمه در هندوستان
علاوه بر اینها، جلسات متعددی در باب ترجمه در هندوستان برگزار شدند و در ژانویه 2000 آنتونی پیم از اسپانیا یک محفل علمی ترجمه را از طریق رایانه سازماندهی نمود. این واقعیت که چنین رویدادهایی اکنون سعی دارند به طور محدودتر و دقیقتر به موضوع ترجمه توجه کنند، گویای غنا و کثرت فعالیتهایی است که کلاّ در این حوزه صورت میگیرند. مطالعات ترجمه از یک رشته نوپا در گذشتهای نسبتاً کوتاه، اکنون به یکی از فعالترین و پویاترین زمینههای پژوهشی تبدیل شده که از رویکردهای (approach) مختلف هیجان انگیزی تشکیل شده است.
در ادامه بخوانید: مطالعات ترجمه در مقام یک رشتهی دانشگاهی
