فصل چهارم

تعادل دستوری

حتی آسان‌ترین و اساسی‌ترین خواستی را که ما از ترجمه داریم نمی‌توان بدون دشواری به دست آورد. به‌عبارت‌دیگر، مترجم همیشه نمی‌تواند محتوای پیام در زبان الف را با عبارتی که دقیقاً دارای محتوای یکسانی با زبان الف است، جور کند و علت نیز آن است که چیزی که می‌توان بیان کرد و چیزی که باید بیان شود. ویژگی یک‌زبان خاص است، همچنان چه چگونگی بیان آن چیز نیز ویژگی آن زبان است

(وينتز 98: 1961)

زبان … به‌به تجربه ساخته می‌دهد و کمک می‌کند تا ديدگاهمان را نسبت به اشياء تعیین کنیم و بنابراین ترجمه نیازمند گونه‌ای از تلاش عقلانی برای دیدن به نوع دیگری است که زبان ما آن را به ما دیکته می‌کند.

(هالیدی 143: 1970)

در فصل‌های دوم و سوم مشاهده کردیم که منابع واژگانی یک‌زبان تا حد زیادی بر روی این موضوع که در یک‌زبان چه می‌توان گفت، و همچنين چگونه می‌توان آن را گفت تأثیر دارد. ساخت‌واژگانی یک زبان، ذخیره کلمات و عبارات، و الگوهای ثابت هم آینده، برای متکلم آن زبان روش‌های تحلیل و ابزار گزارش تجربه را فراهم می‌آورد. 

البته زمانی که لازم باشد. ما راه‌های جدید گزارش تجربه را پیدا می‌کنیم، ولی در کل گرایش داریم که تقریباً کاملاً متکی به منابع واژگانی موجود خودمان باشیم تا ارتباطی موفق و آسان با اعضای دیگر جامعه زبانی خودمان داشته باشيم.

منابع واژگانی تنها عاملی نیستند که شیوه تحلیل و گزارش تجربه ما را تحت تأثیر دارند، عامل مهم دیگری که معمولاً نوع تمایز ما را در گزارش تجربه شکل می‌دهد، همانا نظام دستوری زبان ما است. در زمان گزارش وقایع، هر زبانی گزینش متفاوتی از یک مجموعه بزرگ از تمایزات ممکن را برحسب مفاهیمی از قبیل زمان، شماره جنسیت (دستوری، شکل، مرئی بودن، شخص، هم‌جواری، جانداری و غيره انجام می‌دهد. 

هیچ روش یکسان با عینی برای بیان وقایع با تمام جزئیات، همچنان چه دقیقاً در دنیای واقع رخ می‌دهد، وجود ندارد. به‌عبارت‌دیگر، ساختار هر زبانی وقایعی را برجسته‌‌تر می‌کند و تا حدود بیاری، مواردی را که برای گزارش هر تجربه‌ای به نظر مهم می‌رسد، از قبل گزینش می‌کند.

دستور زبان آن مجموعه از قواعدی است که روشی را مشخص می‌سازد که از طریق آن واحدهایی مانند کلمات و عبارات می‌توانند در یک‌زبان به هم متصل شوند و همچنین نوع اطلاعاتی را که باید معمولاً در گفتار واضح و صریح باشند، مشخص می‌سازد.

 البته یک‌زبان هر نوع اطلاعاتی را که متکلمین احتياج به بیان آن دارند را به دست می‌دهد، ولی نظام دستوری یک زبان خاص سهولتی را که يا آن مفاهيم خاصی مانند مرجع زمان با جنسیت دستوری را می‌توان تصریح کرده تعیین می‌نماید.

 قرن‌ها قبل يونانیان و رومی‌ها فرض می‌کردند که مقولات مفهومی (notional categories) از قبیل زمان، شماره و جنسیت در دنیای واقع وجود دارند و بنابراین بایستی در تمامی زبان‌ها مشترک باشند. آن‌ها چنین می‌پنداشتند که همه زبان‌ها باید این جنبه‌های «اساسی» تجربه را به صورتی نظام‌مند بیان کنند، با مواجهه بیشتر با زبان‌های دیگر، بعدها مشخص شد که این به‌اصطلاح مقولات «اساسی» درواقع جهانی نیستند، و همچنین آشکار شد که زبان‌ها ازنظر گزینش طیف مفاهیمی که بر پایه‌ای نظام‌مند تصریح می‌شوند، باهم بسیار متفاوت‌اند.

 در این فصل نگاهی کوتاه به انواع مقولات دستوری که می‌تواند نمی‌تواند در زبان‌های متفاوت بیان شوند و همچنین به مسائلی که این حوزه از ساخت زبانی می‌تواند تأثیری بر روی تصمیمات ترجمه‌ای بگذارد، خواهیم داشت. ولی قبل از انجام این کار، مفید خواهد بود تا برخی از تفاوت‌های عمده بین مقولات واژگانی و دستوری را توضیح دهیم.