اگر بخواهیم نظریههای کاترین گربرات- اورکیونی را دربارهی تولید معنا و روشهای استخراج آن بیان کنیم، راهی نیست جز آن که سیر آرا و عقاید وی را از مباحثات مربوط به زبان، کاربرد آن و سازوکارهای موجود در آن، تا چگونگی حصول معنای مورد انتظار دنبال کنیم.
برای دستیابی به هدف نهایی، یعنی همان معنا، اورکیونی مطالعاتش را متوجه شاخههای متعدد زبان شناسی کرده و قلم خود را در همهی زمینههایی که به نحوی با معنا و معنایابی در ارتباطند به کار گرفته است؛ چرا که از نظر او زبان سازوکارهایی دارد که میتواند در همهی شاخههای زبان شناسی، اعم از تحلیل کلام، دستور زبان، نشانه شناسی، و غیره تولید معنا کند.
به یقین، وقتی بحث از زبان و کاربرد آن و همچنین شاخههای معناساز آن به میان میآید. حوزهی پژوهش در امر معناشناسی به مراتب گستردهتر و پیچیدهتر میشود. اگر تنها در امر دستور زبان و کاربرد آن توسط افراد متفاوت سخن بگوییم، ملاحظه خواهیم کرد که تولید معنا در یک بافت گفتاری مشخص در مقایسه با بافت گفتاری دیگر، متفاوت است و عناصر زبانی به کار گرفته شده نیز، از حیث معنا و با توجه به بافتهای گوناگون بیان، کارکردی کاملا متفاوت دارند.
تولید معنا و معناشناسی از نگاه اورکیونی
بنابراین، از نظر اورکیونی، برای مطالعات معناشناسی روشها و راههای زیادی وجود دارد. او برای اثبات نظریههای زبان شناختی خویش، کارهای پژوهشی خود را از زبان آشنا و رایج در میان آحاد مردم که همگی هنگام ارتباطات کلامی به کار میگیرند و همچنین زبانی که در محیطهای مختلف و همچنین در بین طیف متفاوتی از جوانان و غیره معمول است، آغاز میکند.
به همین دلیل، وی هرگز از طرح مثالهای ملموس و قابل فهم کوتاهی نمیکند. شاید او تنها زبان شناس فرانسویای باشد که مثالهای نوشته شده در آثارش، از نظر حجم به مراتب از توضیح و تبیین نظریهها بیشتر است (البته شیوهی زببان شناس دیگر فرانسوی، اوسولد دوکرو، نیز به همین ترتیب است). به همین دلیل است که ابعاد نوشتاری و مطالعاتی وی جامعتر، فراگیرتر و متنوعتر از سایرین، و از نظر دریافت از سوی مخاطبان برای بیشتر اقشار جامعه قابل فهمند.
آثار اورکیونی در معناشناسی
به عنوان مثال، او آثار زیادی در زمینه ی زبان و کاربرد آن، معناشناسی، و همچنین نشانه شناسی زبان نگاشته و در همهی آنها دربارهی فهم و درک از زبان و مشکلات ناشی از اخذ معنای واژه، عبارت، بیان و غیره، به بحث و پژوهش پرداخته است.
کربرات- اورکیونی آثار دیگری را در زمینههای گفتمان، تعامل در زبان و بیان (Les Interactions Verbales، این کتاب در سه مجلد توسط اورکیونی به رشتهی تحریر در آمده است و به موضوع نقش تعامل در ارتباطات کلامی و تأثیر آن بر گزاره و گزاره گذار از یک سو، و مخاطب از سوی دیگر، میپردازد.)، معنای ضمنی در بیان، و غیره نوشته است که به نوبهی خود در مباحث مربوط به این نوع حوزههای مطالعاتی از اهمیت بسزایی برخوردارند.
ابهامات در معنا ناشی از چیست؟
او همواره به ابهامات ناشی از عوامل درونی و بیرونی زبان در معنا اشاره دارد و با طبقهبندی موضوعات مختلف مربوط به کاربرد زبان، میکوشد تا دلایل این ابهامات و چند پهلو بودن فهم ما از کاربرد زبان را آشکار کند.
بحث در باب ابهامات زبانی و معنایی، از مباحث ریشهداری است که غالبا از سوی زبان شناسان انگلیسی زبان به ویژه معاصرانی مثل پیرس (Charles Sanders Peirce)، آستین (John Langshaw Austin) …، و همچنین زبان شناسان فرانسوی زبان مانند اوسولد دوکرو، تودورف، بنونیست و دیگران مطرح شده است.
اما هر یک از آنها نسبت به اورکیونی راه و روش کاملا متفاوتی در پیش گرفته است. در بحث مربوط به نظریهها، از کم و کیف آرا و افکار آنها سخن به میان خواهیم آورد. اما آنچه اورکیونی را در این زمینه از سایر افراد متفاوت میکند، این است که او ضمن مقایسهی نظریههای آنها با افراد و نقد و بررسی جنبههای معناشناختی این نظریهها، عقیدهی خود را با اتکا به مثالهای ملموس و با بهره گرفتن از قابلیتهای بیانی بین زبانی به گونهای صریح ابراز میکند.
به نحوی که مخاطب، ضمن درک و دریافت نظریهی وی، به عمق مباحث نظریههای مقایسه شده نیز پی میبرد. مبحث مربوط به ابهامات زبانی در برخی از اثار او متجلی شده است که به ترتیب به آن اشاره خواهد شد.
تنوع تفکرات در زمینه تولید معنا
اورکیونی علاوه بر پژوهشهای دانشگاهی و نگارش کتب ارزشمندی در زمینهی مسائل زبان شناسی، با راهنمایی پایاننامههای دانشگاهی متعددی در مقاطع دکترا و کارشناسی ارشد، عملا گامهای مهمی در تحقق نظریات مربوط به معناشناسی و گفتمان برداشته است.
شاید در برخی موارد، اهمیت پایاننامههای راهنمایی شده توسط وی، بتواند با ارزش آثار قلمی ایشان برابری کند. از آنجایی که این پایاننامهها بیشتر توسط دانشجویان خارجی از اقصی نقاط دنیا، که دارای فرهنگ و زبانهایی متفاوتند، به رشتهی تحریر در آمدهاند و غالبا صورتی کاربردی دارند؛ همچون روشهای زنده و پویایی دربارهی تعامل و تقابل در مفهوم زبان و همچنین در گفتمان و معناشناسی بیان محسوب میشوند.
به عبارت دیگر، کربرات- اورکیونی از ورای نوشتههای دانشجویان خود، در خلال ذهنیتها و برداشتهای ناهمگون آنها دربارهی زبان، و با استفاده از تنوع تفکرانی که در زمینهی گفتمان مطرح میکنند، به تحلیلهایی جدید در عرصهی زبان و زبان شناسی دست مییابد.
وی، علاوه بر تمایلش به راهنمایی چنین پایاننامههای کاربردیای، سعی دارد در گزینش موضوعات سخنرانیهای خویش نیز به تنوع زبانها و فرهنگها و همچنین به نوع برخورد با عناصر زبانی، توجه خاصی داشته باشد. به همین دلیل، اکثر سخنرانیهای وی در خارج از فرانسه برگزار میشود. بنابراین، در نگارش اثار خود غالبا از دستاوردهای علمی حاصل از پایاننامهها و سخنرانیها استفاده میکند و برای اثبات نظریههای خویش، مثالهای ملموسی به کار میبرد.
استفاده از نظریات زبانشناسان در آثار اورکیونی
شاید یکی از مزیتهای علمی آثار کاترین کربرات- اورکیونی استفاده از نظریات زبان شناسان برجستهی هم عصر خویش و دیگر زبان شناسان مشهور قرن بیستم است. او با مطالعهی دقیق آثار همفکران و هم عصران خود، توانسته است تحلیل درستی از پدیدارهای زبانی عرضه کند.
میتوانیم بگوییم که اساس کار وی بر آراء و عقاید دیگران استوار است و انچه اثار خود او را بیش از پیش مهم و علمی کرده، مثالهای ملموسی است که از کاربرد زبان فرانسوی در موقعیتهای مختلف کلامی و بیانی شاهد میاورد و گاهی نیز این نوع مثالها را از زبانهای دیگر برمیگیرد و تحلیلها و استدلالهای خود را بر اساس آنها بیان میکند. (او مثالهای زیادی از زبان انگلیسی و اسپانیایی در اثار اولیهی خود مانند گزارهگذاری، در باب ذهنیت شخصی در زبان (1980) با بیان غیرصریح (1986) ذکر میکند.
در ادامه بخوانید: تاثیر مسائل آوایی بر معنای واژگان از دید اورکیونی
