علم و عمل در تمام حوزههای دانش بشری رابطهای دوسویه دارند. میزان نزدیکی و یا دوری هر دو مقوله نسبت به هم، به همان اندازه جابجایی یک حرف در آنهاست. چنانچه علم و عمل را در حوزه ترجمه تعریف کنیم و به بیان هستی و چیستی آنها بپردازیم و تلاش کنیم هر دو را در یک راستا قرار دهیم، به پدیدهای میرسیم که بهخصوص در نیمقرن اخیر تحت عناوینی از قبیل ((مطالعات ترجمۀ))، ((ترجمهشناسی)) و ((علم ترجمه)) از زوایای گوناگون و با نگرشهای متفاوت مورد بحث و بررسی متخصصان رشتههای گوناگون قرار گرفته است. اگر ترجمه را از نگاهی عملی مورد توجه قرار دهیم، در این صورت میتوانیم ترجمه را متنی به یک زبان خاص بدانیم که بر پایه متنی به زبان دیگر به وجود آمده است. چنانچه ((ترجمه کردن)) را قدری فنیتر تعریف کنیم و تمام عوامل و اجزاء محوری آن را دقیقتر نشان دهیم و نقش و کارکرد هرکدام را به شکلی بیان کنیم که امکان بررسی موردی روی هر نقطه از محور ترجمه به وجود آید گام به گام خود را در موقعیت اظهار نظر موردی و یا بیان نظری در مورد هرآنچه در این محور و یا به زبان علمیتر ((فرآیند ترجمه)) جریان و تحقق مییابد، قرار دادهایم.
با بررسی ترجمه و ترجمه کردن و از طریق تکیهبر پژوهش نظاممند و پرسشگری و جمعآوری دادههای قابل استفاده و سنجش آنها در حوزه ترجمهشناسی قادر هستیم به تشریح، تحلیل و اظهارنظر و یا نظریهپردازی در خصوص تمام آنچه که به نوعی در فرآیند ترجمه دخالت دارد، بپردازیم و ابعاد عملی و نظری ترجمه را هرچه بیشتر و گستردهتر نوآورانه واکاوی کنیم و فرآیند ترجمه را در جهت کمی و کیفی، تسریع و یا بهبود بخشیم. دست یافتن به این مهم، مستلزم آشنایی با نظرها و نظریههایی است که یا از سوی مترجمان در حوزه عمل و یا از سوی متخصصان در حوزه نظر، با خاستگاهها و اهداف گوناگون عنوان شده است.
تلاش ارزشمند مترجمان حوزه ترجمه، در از میان برداشتن موانع زبانی در موضوعی خاص برای مخاطبان همزبان خود، شناساندن بهتر و دقیقتر بسترهای فرهنگی خاص آن زبان و درنهایت ارائه یک ترجمه مناسب در موضوع مورد ترجمه است. مشکلات و راهحلهای اتخاذشده توسط مترجمان معمولاً به دلیل عدم تطابق باهدف و وظیفه اصلی آنها بیان نمیشوند. چنانچه آنها در قسمتهای مختلف اثر خویش به چگونگی انجام ترجمه اشاراتی کردهاند، بیشتر با تکیهبر تجربیات و اطلاعات خود و بهمنظور راهنمایی علاقهمندان در خصوص چگونگی برخورد با مشکلات ترجمه با اشاره به روش مورداستفاده آنها بوده است. اما کوشش محققان ترجمه، نه در ارائه یک مترجم خوب بلکه در توضیح فرآیند ترجمه و به عبارت دقیقتر در تشریح دقیق و نظاممند و علمی مسائل عام و خاص ترجمه و مسئله پردازی موشکافانه است که بهعنوان گام نخست و ضروری قبل از هرگونه فرضیهسازی و نظریهپردازی است. نظرها و نظریات محقق ترجمه با ادعای شمولیت و عمومیت تام و یا بدون آن، همیشه برخاسته از خاستگاه علمی و مطالعات وی صورت میگیرد. نوع زبان و ادبیاتی که وی اختیار میکند نیز حاکی از نگاه ویژه وی به عمل ترجمه و فرآیند آن است. به همین دلیل در حوزه ترجمهشناسی با نظرها و نظریههایی روبرو هستیم، که با توجه به ماهیت چند رشتهای بودن این علم نوپا، به صورتبندی مسئله را خود پرداخته و تلاش نمودهاند این مسئله را از زاویۀ علمی خاص خود مورد بررسی قرار دهند. علیرغم اختلافات آشکار و هویدای فکری مترجمان، مربیان، محققان و نظریهپردازان در نگاه به حوزۀ عملی و علمی خویش، هرکدام به سهم خود در جهت روشنتر کردن زوایای ((ترجمه))، ((ترجمه کردن)) و ((تربیت مترجم)) کمک شایانی کردهاند و توانستهاند تاکنون با ارائۀ شواهد عملی، بستری نظری با ادبیاتی خاص در این حوزه فراهم آورند.
ماهیت بینرشتهای ترجمه و تأثیرپذیری آن از علوم مختلف، موجب توسعه کمی و رشد کیفی
آن شده است. گاه این تأثیرات در یک برهه زمانی از ناحیه چند رشته و گاه نیز در زمانهای مختلف از یک رشته خاص در حوزهای مشخص از ترجمهشناسی و یا ابعاد گوناگون آن صورت گرفته است. دستهبندی مباحث مطروحه براساس علوم مرتبط و تشریح اصطلاحات هرکدام از حوزههای علمی، درک مسائل ترجمهشناسی را سهلتر و استفاده از آنها را در محورهای کاربردی سادهتر و در بیان نظری ترجمه فنیتر میکند. با بررسی اصطلاحات و محتوای متون تخصصی، نحوۀ گردآوری مطالب و نوع استفاده از منابع علمی و فنی میتوان به زاویه دید مؤلف، دامنۀ کنکاش موضوعی و حوزۀ زبانی وی پی برد. گسترده و عمق مطالعات مؤلفان کتب حوزۀ ترجمهشناسی وابسته به میزان تخصص موضوعی و آشنایی آنها با کتب و مقالات حاوی نظرها و یا نظریههای ترجمه میباشد. ازاینرو آگاهی کامل از زوایای مختلف ترجمه و ترجمهشناسی مستلزم آشنایی با منابعی است که در نقاط مختلف جغرافیایی و به زبانهای گوناگون در موضوعات مرتبط با ترجمه منتشر شدهاند.
نوشتۀ حاضر باهدف تشریح نظرها و نظریههای ترجمه بهطور عام و بیان مفاهیم و مسائل ترجمهشناسی و معرفی پژوهشهای مربوط در کشورهای آلمانیزبان در چهارچوب فعالیتهای مرکز پژوهشی آموزش زبان خارجی دانشگاه تهران (ReCeLLT) نگارش یافته و تلاش شده است تا موضوعات عمده و مباحث اصلی حوزۀ ترجمه شناسی را در برداشته باشد. مطالب این کتاب بیشتر با استناد به منابع آلمانی تدوین یافته است. به اعتقاد نگارنده، چنانچه افراد متخصص و مسلط به زبانهای مختلف بتوانند با کنکاش موضوعات و تحقیقات مربوط به آن زبان آنچه را که شایستۀ بیان کردن است به رشته تحریر درآورند، خدمتی شایان در آشنایی مخاطبان با موضوعات و مفاهیم حوزۀ ترجمه در زبانها و فرهنگهای گوناگون کردهاند و بدینصورت نقش بسزایی در شکلگیری تفکری نوین و یا باز کردن دریچهای جدید به حوزۀ بینرشتهای ترجمهشناسی دارند. دستهبندی فعالیتهای علمی چهار گروه مترجمان، محققان، منتقدان و مربیان ترجمه و موضوعات ترجمهشناسی میتواند به اشکال گوناگون انجام پذیرد. نوشتۀ حاضر مطالب مربوط را از زاویۀ نظرها و دیدگاههای خاص ارائهشده در سه حوزۀ زبانشناسی، ادبیات تطبیقی و فلسفه و شاخههای مرتبط به آنها ارائه کرده است تا زمینۀ اشراف و درک بهتر نظرها و نظریههای ارائهشده بهتر فراهم گردد. دامنه و عمق مطالب بهگونهای تنظیم شدهاند که مخاطبان موضوعی و علاقهمندان به حوزۀ ترجمه و ترجمهشناسی بتوانند از آن بهرهمند شوند.
در دنیای امروز اهمیت کار جمعی بر کسی پوشیده نیست و مقیاس ارزشگذاری روی فعالیتهای علمی بر اساس عوامل مختلفی ازجمله تعداد مشاوران و متخصصان مورد مراجعه انجام میگیرد، چنانکه اکثر تحقیقات علمی و تتبعات ادبی پیشینیان نیز نشئتگرفته از تفکرات و زحمات و همراهی افراد گوناگون است. در به بار نشستن تلاشهای دوساله نوشته حاضر از راهنمایی دوست دانشمند، دکتر طهمورث ساجدی و مشاورههای استاد ابوالحسن نجفی و استاد احمد سمیعی و نیز کوششهای دانشجویان ساعی دکترا، مجید نژاد معصوم، در نسخهخوانی و بررسی منابع و پروانه سهرابی در منبع یابی استفاده وافر بردهام. ازاینرو بر خود لازم میدانم تشکر قلبی و عمیق خود را از همه این عزیزان به زبان بیاورم.
میتوانید فهرست کتاب نظرها و نظریه های ترجمه در اینجا ببینید.
