شاه مترجم
ناصرالدینشاه قاجار اولین پادشاه ایرانی بود که برای بازدید از تمدن غرب راهی فرنگ شد. به دستور او اولین نهاد دولتی ترجمه با نام «دارالترجمه همایونی/ ناصری» تأسیس شد که کارش ترجمه روزنامجات و کتب از زبانهای مختلف بهویژه فرانسه به فارسی بود. از طرف دیگر، رئیس دارالترجمه محمدحسنخان اعتمادالسلطنه بود که از رجال منورالفکر آن زمان بهشمار میرفت.
انتخاب کتابها برای ترجمه – ترجمه همایونی
با این ترتیب طبیعی است از چنین پادشاه و چنان وزیر منورالفکری انتظار داشته باشیم که کتابهایی را برای ترجمه انتخاب کنند که لازمه ترقی کشور در عرصههای مختلف بوده است، بهخصوص که در همان ایام برخی کشورهای آسیایی ازجمله ژاپن و ترکیه در مواجهه با غرب به شکلی نظاممند دست به ترجمه آثار غربی زدند. اما نگاهی به فهرست کتابهایی که در موضوعات محدود در دارالترجمۀ ناصری ترجمه شدند، و مهمتر از آن، کتابهای بسیار مهمی که ترجمه نشدند، نشان میدهد که انتخاب کتاب عاملیتی دوگانه داشته است:
انتخاب کتاب برای ترجمه در دوران ناصری عاملیتی دو گانه داشت
انتخاب کتاب میبایست هم در خدمت ترقی کشور باشد و هم منافع سلطنت را به مخاطره نیندازد. بدین ترتیب از همان آغاز، ترجمه که با سانسور دولتی قرین میشود، عاملیتی دوگانه پیدا میکند، سرنوشتی محتوم که انتخاب و عدم انتخاب کتاب را برای همیشه رقم میزند. در این مقاله به بررسی کتابهایی میپردازیم که در دوران تصدی اعتمادالسلطنه بر دارالترجمه همایونی به دلایل سیاسی امکان ترجمه و چاپ پیدا نکرد.
