رویکرد میانرشتهای در سالهای اخیر پا گرفته است. در 1991 خانم سونیا ترکانن کاندیت مجموعه مقالاتی را با عنوان تحقیق تجربی ترجمه و مطالعات میان فرهنگی (ترکانن کاندیت، 1991) ویرایش کرد.
عنوان کتاب خود گویای چگونگی روابط عمده مستحکمی است که اکنون ترجمه با رشتههای اساسا غیرزبانی برقرار کرده است.
خانم اسنل هورنبای نیز در برابر این اثر شماری مجموعه مقاله را ویرایش کرده با عنوان «ترجمه، ارتباطی میان فرهنگی است» (هورنبای و دیگران، چاپ 1996) و مطالعات ترجمه، خود یک میان رشته است (هورنبای و دیگران، چاپ 1994) اثر دوم حاوی مقالاتی است که در هم اندیشی ترجمه 1992 در وین ارائه شد.
رویکرد میانرشتهای چه موضوعاتی را در برگرفته؟
عناوین این مقالات نشان میدهد که آنها موضوعات بسیار گوناگونی را در بر گرفتهاند از جمله تاریخ، فرهنگهای فراملیتی (transnational) پست مدرنیسم، تفسیر شناسی، میان متن بودگی (intertextuality)، فلسفه، اصطلاحات تخصصی، پزشکی، حقوق، زبان شناسی، و نظریه ترجمه.
با وجود این، هر چند مقالات مذکور به طور کلی موضوعات گوناگونی را دربر میگیرند، تک مقالههای اندکی در این رشتهها مؤثر واقع شدهاند با توجه به مقالات یاد شده به نظر میرسد در پارهای موارد، صاحب نظران با اکراه داشتهاند و یا نمیتوانستهاند پا را از محدود تخصصی ویژه خودشان فراتر بگذارند.
در سالهای اخیر، مطالعات ترجمه پا را از رویکردهای منحصرا زبانی فراتر گذاشته تا الگوهای خود، نظیر مطالعات ترجمه توصیفی توری (فصل 7) را گسترش دهد.
پیم و اصطلاح میان رشتهای
هتیم و میسون (فصل 6) که در درون چارچوب تحلیل گفتمان کار میکنند نیز از طریق ارتباط دادن انتخابهای زبانی به ایدئولوژی سلطهگر در متونی مانند ترجمه سازمان یونسکو از تاریخ بومیان آمریکا (هتیم و میسون، 15024: 1997) ملاحظات فرهنگی را وارد این معرکه کردهاند.
پیم (1998) در توصیف کار تاریخ ترجمه، اصطلاح «میان رشتهای» و حتی «میان فرهنگی» را میپذیرد و مطمئن نیست که مطالعات ترجمه را بعدها اصلا بتوان به شیوهای که هولمز پیشنهاد کرده، نقشهکشی کرد.
او به توصیف دو طرح تحقیقاتی میپردازد که همزمان بر روی آنها کار میکرد و این دو طرح عبارتند از مکتب ترجمه سده دوازدهمی تولد و در اسپانیا و جریانهای شعری در ترجمه میان فرانسه و آلمان در سده نوزدهم (پیم، viii-ix: 1998).
رویکرد میانرشتهای در طول تاریخ
این دو مورد از آن جهت رویکرد میانرشتهای بودند که تحلیل مذکور در روشهای بین رشتهای (cross- disciplinary) درج میشد، اما نوع تحلیل در این دو طرح تحقیقاتی به طرز چشمگیری تغییر مینمود.
در حالی که قرون وسطا گرایان (medievalist) راجع به ویرکول مشاجره میکردند. مدرنیستها سرگرم دفاع از طبقات اجتماعی، جنسیت، و آراء مختلف ترقی یاعدم ترقی بودند. (پیم، ix: 1998)
این مطلب تأکید بر آن دارد که محقق امروزی که تاریخ ترجمه را بررسی میکند، چگونه با نمودهای کاملا جدا از هم، اما جذاب مواجه میشود.
اثبات روشهای تحقیق میانرشتهای
صاحبنظرانی که از منظری فرهنگی ترجمه را بررسی کردهاند، اثبات دلیل روشهای تحقیق بین رشتهای را آغاز کردهاند. مثلا، خانم نیرانجانا (1992) مسئله پسامستعمراتی را از منظری پساساختگرایانه بررسی میکند.
ونوتی (1998، 1995) از پساساختگرایی، نظریه ادبی و نقد، تاریخ نگاری و فلسفه و تحلیل گفتمان فرانسوی کمک میگیرد.
با وجود این او که با دیدگاه مترجمی ادبی مطلب مینویسد، از رویکردهای زبانی انتقاد میکند چون آنها الگویی محافظه کارانه از ترجمه به دست میدهند که نقش آن را در تغییر و نوآوری فرهنگی، بیش از حد محدود میسازد (ونوتی، 21: 1998).
تیموچکو (1999) ضمن این که مترجم ادبی و نویسنده پسامستعمراتی را که با زبان استعمارگران برای مخاطبان جهان مطلب مینویسد، با هم مقایسه میکند، انواع مفاهیم ادبی و مطالعات ترجمه را با هم تلفیق میکند.
به نظر او، هم مترجم ادبی و هم نویسنده پسامستعمراتی با این وظیفه خطیر مواجه هستند که جای یک فرهنگ را در خلایی فرهنگی یا در خلایی زبانی عوض کنند، و هر دو آنان در این مورد با انتخابی روبرو میشوند که لاجرم ایدئولوژی مدار است.
بدین ترتیب، متون ترجمهای و تألیف پسامستعمراتی در پارهای از مشخصههای یکسان زبان «بیگانه» سهیم هستند و به توضیح اطلاعات زمینه میپردازند که مقداری از این اطلاعات بر اساس موقعیت دو فرهنگ و دو زبان استوار هستند.
تیموچکو با این پیشنهاد ادامه میدهد که انواع هنجارهایی که توری (فصل 7) مطرح ساخته و نیز مسائل سروری که لوِفِور (فصل 8) شرح داده، فقط هنگام مطالعه آثار پسامستعمراتی مفید هستند.
تحقیق دیگر نظیر تحقیق هاروی که در بخش بعدی شرح داده خواهد شد، قدرت فرهنگی را با قدرت تحلیلی ابزار زبانی ترکیب میکند.
هاروی (2000/ 1998) و ترکیبی از تحلیل زبانی و نظریه انتقادی
تحقیق میان رشتهای اخیر مستلزم آن بوده که روشهای زبانی تحلیل آثار را با دیدگاهی فرهنگی ترکیب کند تا مطالعه و بررسی محیط اجتماعی و ایدئولوژیکی که این تبادل را تعیین میکند، ممکن و عملی شود.
مطالعه ترجمه گفتار اواخواهری (هاروی، 2000/ 1998) از کیت هاروی، مثالی از مورد فوق است. هاروی از نظریه تماس در تمرین زبان و از رفتار مودبانه کمک میگیرد تا گفتمان اواخواهری همجنسبازان را در متون انگلیسی و فرانسوی، و نیز در ترجمهها بررسی کند.
بحث راجع به رویکرد میانرشتهای
تحقیق هر چه بیشتر در مطالعات ترجمه موجب میگردد از فنون و زمینههای گوناگون بهرهمند شویم.
با این همه، اسلوب شناسی میان رشتهای اصلا ساختاری ساده و روشن ندارد، زیرا اندک محققانی دارای تخصصهای لازم در عرصههای گوناگون این رشته هستند و اطلاعات دانشگاهی اولیه محققان لاجرم کانون توجه رویکردهایشان را مشخص میکند.
