ترجمه میتواند نوشتاری یا شفاهی باشد. ساده ترین تفاوت ترجمه کتبی و شفاهی: گونۀ نوشتاری را ترجمۀ کتبی و گونۀ شفاهی را ترجمۀ شفاهی میگویند. این عبارت در زبان انگلیسی (یعنی interpreting) متفاوت از «تفسیری» (یعنی interpreting) است که در عطف به فهمیدن و شرح معنای یک متن ذکر شد.
در ترجمۀ شفاهی همایشی (conference interpreting) حرفهای معمولا تمایزی بین ترجمۀ شفاهی همزمان (simultaneous) و ترجمۀ شفاهی پیاپی (consecutive) ایجاد میشود.
در ترجمۀ شفاهی همزمان، عملِ ترجمه در زمانی که متکلم هنوز در حال صحبت است، صورت میگیرد و در ترجمۀ شفاهی پیاپی، عملِ ترجمه پس از اینکه صحبت متکلم پایان یافت، صورت مییابد.
ترجمه کتبی: ترجمه متن ثابت به متن دیگر
در ترجمۀ کتبی، متنی ثابت، همیشه موجود و اصولاً قابل تکرار به تعداد نامحدود در یک زبان به متنی به زبان دیگر ترجمه میشود، که میتوان این ترجمه را تا زمانی که مترجم میپسندد، تصحیح کرد.
ولی در ترجمۀ شفاهی، گفتهای به گفتهای جدید در زبان دیگر برگردانده میشود، که در اصل فقط یک بار در دسترس است. چون ترجمۀ شفاهی انجام شده تکه تکه است و همواره از طرف مترجم شفاهی (یا مخاطبین) ثابت نیست، پس فقط تا حد کمی توسط مترجم شفاهی قابل کنترل و تصحیح مجدد است.
میتوان به زبانی ساده گفت: تفاوت ترجمه کتبی و شفاهی در این است که ترجمه کتبی قابل تصحیح کردن و ترجمه شفاهی غیر قابل تصحیح، میباشد.
درست است که برخی مراحل در ترجمۀ شفاهی را میتوان «خودکار» محسوب کرد و نیاز به تفکر ژرف اندیشانۀ کمی دارد، ولی برخی مراحل دشوارتر و زمانبر هستند. این موضوع میتواند منجر به مشکلات جدیدی شود، چون مترجم شفاهی مجبور به گوش داده و در عین حال ترجمه کردن است.
تمامی اینها در ترجمۀ کتبی بسیار متفاوت هستند، یعنی مترجم کتبی همیشه میتواند به ارامی متن مبدأ را بخواند و ترجمه کند. افزون بر این، متن اصلی به صورت یک کل برای ترجمه کردن همواره در دسترس است، در صورتی که در ترجمۀ شفاهی همزمان و پیاپی (همایشی)، گفتۀ اصلی تکه تکه تولید و ارائه میشود و این چالشی بزرگ برای مترجم شفاهی است، یعنی کسی که باید گفتاری پیوسته را از تکه گفتارها بسازد که در نهایت یک کل منسجم را تشکیل دهد.
انواع ترجمه شفاهی
علاوه بر ترجمۀ شفاهی همایشی در موقعیتهای ملی و بینالمللی، نوع دیگری از ترجمه شفاهی که به آن ترجمۀ شفاهی برای اقلیتها (community interpreting) میگویند (برخی اوقات نیز به آن «ترجمۀ شفاهی خدمات عمومی (public service interpreting)» یا «ترجمۀ شفاهی رودررو (dialogue interpreting)» میگویند) اخیراً اهمیت یافته است.
با عنایت به مهاجرت بینالمللی فزاینده و در نتیجه اختلاط پیشینههای زبانی، «ترجمۀ شفاهی برای اقلیتها» نقش مهم واسطهای در راستای تسهیل برقراری ارتباط بین مقامات رسمی و افراد عادیای که به زبانهای مختلف صحبت میکنند ایفا میکند.
«ترجمۀ شفاهی برای اقلیتها» همواره به صورت ترجمۀ پیاپی (رودررو یا پشت تلفن) صورت میگیرد. این نوع ترجمۀ شفاهی، برای مثال، در کلانتری یا ادارۀمهاجرت، مراکز رفاه اجتماعی، مدارس یا زندانها انجام میشود، و یا توسط «مترجمان شفاهی عادی» آموزش ندیده (از قبیل وابستگان و دوستان دوزبانه) یا توسط مترجمان خبره در رشتههای مختلف (حقوقی، پزشکی، و غیره) انجام میشود.
در اینجا مترجم شفاهی مجبور است برای هر دو طرف ترجمه کند که در نتیجه بین دو زبان کدگردانی میکند. مترجمان شفاهی برای اقلیتها که داوطلب این کار هستند و آموزش ندیدهاند، در هنگام ترجمه کردن برای خویشاوند یا دوستشان نه بیطرف هستند و نه ترجمۀ آنها منصفانه و بیغرضانه است؛ در واقع آنها در هنگام ترجمه کردن تمایل دارند طرف کسی را بگیرند که در یک محیط خاص میخواهند به او کمک کنند.
ترجمه رابط مدار در ترجمه شفاهی
نوعی از ترجمۀ شفاهی که شبیه به «ترجمۀ شفاهی برای اقلیتها» است، همان «ترجمۀ شفاهی رابط مدار (liaison interpreting)» است، ولی در این نوع ترجمۀ شفاهی، ترجمه بین افرادی با منزلتهای یکسان در همیاشهای تجاری و فنی صورت میپذیرد.
تفاوت ترجمه کتبی و شفاهی
تمایز بین ترجمۀ کتبی و ترجمۀ شفاهی، تمایزی ضروری است، چون فعالیتهای خیلی متفاوتی هستند.
در ترجمۀ کتبی، نه مؤلف متون مبدأ و نه مخاطبین متون مقصد حضور ندارند و در نتیجه تعامل آشکار یا فیدبک مستقیمی نمیتواند صورت بگیرد.
ولی در ترجمۀ شفاهی، هم گوینده و هم مخاطبین حاضرند و تعامل و فیدبک وجود دارد.
