روش ترجمه در ادبیات

ورود به بحث اصلی در مورد ترجمه متن ادبی 

پس از معرفی دو اصل بنیادی در ترجمة ادبی و آشنایی با مفاهیم واحد ترجمه و تغییر، اینک وقت آن است که به بحث دربارة روش ترجمة متون ادبی بپردازیم. در واقع،‌ آنچه پیش از این گفته شد، حکم مقدمه‌ای لازم برای ورود به بحث روش ترجمة متون ادبی را داشت.

یکی از موضوعات اساسی در مطالعات نظری ترجمه، موضوع روش ترجمه است. روش‌های ترجمه را معمولا به دو نوع کلی لفظ گرا و مقصودگرا تقسیم می‌کنند. روش لفظ گرا را باعناوین مختلف «لفظ به لفظ»، «لغوی»، «تحت‌اللفظی»، «صوری»، «نقل به لفظ»، «آشنازاد» و روش مقصودگرا را با عناوین مختلف «ارتباطی»، «نقل به معنی»، «آزاد»، «غرابت‌زدا» و غیره می‌شناسند. بنا بر نظریه‌ای که در اینجا بیان می شود، لااقل تا آنجا که به متون ادبی و به خصوص به آموزش ترجمة متون ادبی مربوط می‌شود، دو روش ترجمه وجود ندارد، بلکه فقط یک روش وجود دارد. این روش را روش لفظی- معنایی می‌نامیم و در ادامه به شرح و تفصیل این روش می‌پردازیم.

روش مورد نظر روش لفظی- معنایی است، اما کلمة «لفظی» در نام این روش نباید باعث شود آن را با روش «تحت‌اللفظی» یا «لفظ به لفظ» اشتباه کرد. کلمات «تحت‌اللفظی» یا «لفظ به لفظ» دارای بار معنایی منفی هستند، حال آنکه روش لفظی- معنایی روشی مطلوب در ترجمة متن ادبی است و مترجمان سرشناس ایران این روش را در ترجمة متون ادبی به کار گرفته‌اند.

روش لفظ به لفظ روشی افراطی در ترجمه است که جز برای مقاصد آموزشی با ترجمۀ متونی خاص باید از آن پرهیز کرد. متنی که به این روش ترجمه شده باشد، ترجمه بودن آن به سادگی قابل تشخیص است؛ زیرا در این روش ویژگی‌های نحوی زبان مبدأ، مثلاً ساختارها یا ترتیب اجزای کلمات، به ترجمه انتقال می‌یابد و نیز اصطلاحات، ترکیبات واژگانی و تعبیرات نویسنده لفظ به لفظ ترجمه می‌شود. اگر مترجمی از روش لفظ به لفظ استفاده کند، آگاهانه، یا ناآگاهانه، به این دو اصل معتقد است که کلمات در هر زبان، جدا از متن، معنی ثابتی دارند و برای هر کلمه در یک زبان معادلی در زبان دیگر وجود دارد. این دو اصل هر دو نادرست است؛ زیرا معنی کلمة تابع رابطة میان جمله و بافتی است که در آن به کار می‌رود. لذا، از بافتی به بافت دیگر تغییر می‌کند و نمی‌توان برای هر کلمه معادلی دقیق در زبان دیگر پیدا کرد چون تجربة جمعی افراد وابسته به فرهنگ دیگر از آن کلمه متفاوت است. با ترجمة تک تک الفاظ نویسنده، تصویری مخدوش از سبک و مقصود نویسنده به دست می‌دهیم؛ زیرا جملات در غالب موارد نامفهوم، بدون انسجام و بریده بریده و فاقد زیبایی و روانی است. لذا روش لفظ به لفظ نه تنها مقصود نویسنده را منتقل نمی‌کند، بلکه زیبایی و خصوصیات سبک او را نیز نشان نمی‌دهد.

از روش لفظ به لفظ مخصوصاً در ترجمة متون ادبی باید پرهیز کرد؛ زیرا بنابر یکی از اصول بنیادی در ترجمة ادبی، ترجمة متن ادبی نیز متنی ادبی است، لذا باید زبانی ادبی داشته باشد و زبان ادبی با ترجمة لفظ به لفظ به دست نمی‌آید. گرایش مترجم به روش تحت اللفظی معلول دو عامل عمده است: عامل اول، عاملی نظری است: مترجم تصور می‌کند وفاداری به نویسنده یعنی انتقال لفظ به لفظ جملات او مفهوم وفاداری مفهوم غیردقیقی است. زیرا همة مترجمان به آن توسل می‌جویند گروهی وفاداری را پیروی کورکورانه از متن اصلی می‌دانند و به ساختارهای متن اصلی که در زبانی دیگر، برای مخاطبی دیگر، و هدفی دیگر نوشته شده اصالت می‌دهند و قضاوت و تشخیص خود را نادیده می‌گیرند، و از خود نمی‌پرسند که چرا باید تابع زبان و بیان متن اصلی باشند. گروه دیگر، بی‌آنکه خود را مقید به ترجمه لفظ به لفظ بکنند، وفاداری را در این می‌بینند که ترجمه شان همان تٔثیری را در خواننده ایجاد کند که متن اصلی در مخاطب خود ایجاد کرده است. به تعبیر یکی از نظریه پردازان ترجمه، مفهوم وفاداری وقتی معنی دارد که از حفظ جنبه‌های مشابه دو زبان، اعم از نحوی، لغوی و معنایی سخن بگوییم، وگرنه وفاداری در حفظ جنبه‌های غیرمشترک میان دو زبان معنی ندارد.

عامل دیگری که مترجمان تازه‌کار را به سوی ترجمة تحت اللفظی سوق می‌دهد عاملی عملی است: مترجم چون به فارسی تسلط و در نویسندگی اعتماد به نفس ندارد، خود را هر چه بیشتر به متن اصلی نزدیک می‌کند و حاصل، همیشه نوشته‌ای است که از جهت تأثیر کلی بر خواننده، با اصل آن بسیار تفاوت دارد. به مثال زیر توجه کنید:‌

“Christmas won’t be Christmas without any presents”, grumbled Jo, lying on the rug.

“It is so dreadful to be poor” ! Sighed Meg, looking down at her old dress.

“I don’t think it’s fair for some girls to have plenty of pretty things, and other girls nothing at all”, added little Amy.

“We’ve got father and mother and each other”, said Beth, contentedly from her corner.

The four young faces on which the firelight shone brightened at the cheerful words, but darkened again as Jo said sadly: “We haven’t got father, and shall not have him for a long time”.

She didn’t say “perhaps never”, but each silently added it; thinking of father far away, where the fighting was.

جو در حالی که روی فرش دراز کشیده بود با غرغر گفت: کریسمس بدون هیچ هدیه‌ای کریسمس نخواهد بود. مگ در حالی که به لباس قدیمی‌اش نگاه می‌کرد آهی کشید: چقدر فقیر بودن وحشتانک است. امی کوچولو افزود: فکر نمی‌کنم منصفانه باشد بعضی دخترها کلی چیزهای زیبا داشته باشند و بقیه دخترها هیچ چیز نداشته باشند. بت با خوشنودی از گوشه‌اش گفت: ما پدر و مادر و همدیگر را داریم. چهار چهره جوان که بر روی آن‌ها آتش بخاری می‌تابید با این کلمات خوشحال کننده درخشیدند اما دوباره غمگین شدند وقتی که جو با اندوه گفت: ما پدر نداریم و برای مدت زیادی او را نخواهیم داشت. او نگفت شاید هیچوقت، اما هر کدام از آن‌ها با سکوت آن را اضافه کردند. بعد به پدر فکر کردند که در دور دست بود، آنجا که جنگ جریان داشت.

روش لفظی- معنایی

روش لفظی- معنایی روشی است مبتنی بر دو اصل بنیادی که در فصل دوم به آن‌ها اشاره شد. در این روش مترجم می‌پذیرد که اولا دو زبان مبدأ و مقصد هر چند در مواردی مشترکند اما از جهات مختلف نحوی، واژگانی و معنایی تفاوت‌هایی نیز دارند؛ ثانیا این تفاوت‌ها باید تا حد امکان در نظر گرفته شده و در مواردی که دو زبان بر یکدیگر انطباق نمی‌یابند، از قوانین زبان مقصد تبعیت کرده و ترجمه را با رعایت قابلیت‌های نحوی و معنایی زبان مقصد نوشت.