مرکز خدمات تهران ترجمه
 

محمدعلی فروغی: فصلی تازه در ترجمه


محمدعلی فروغی: فصلی تازه در ترجمه

محمدعلی فروغی در 1294 ﻫ.ق/بهمن 1254 ﻫ.ش، در خانواده‌ای اصفهانی‌تبار و بازرگان در تهران به دنیا آمد. به پدرش محمدحسین فروغی و ویژگی‌های او پیش‌تر اشاره شد. محمدعلی فروغی زیر نظر پدر فاضل و با فرهنگش تربیت شد و نخستین تعلیمات را هم از او آموخت. با معلمان سرخانه مقدمات علوم قدیم و جدید و زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی را فراگرفت. از دوازده ساگلی با اجازه مخصوص شاه به مدرسه درالفنون راه یافت، مدتی در رشته طب تحصیل کرد و با مبانی علوم آشنا شد، اما علاقه‌اش به فلسفه و ادبیات سبب شد که تحصیل طب را نیمه‌کاره رها کند. از نوجوانی توانست از منابع خارجی کتابخانه پدرش استفاده کند. پدرش او را به دارالترجمه برد و او در آن‌جا با کارهای مختلف، از جمله غلط‌گیری، ویرایش، بازنگاری، آماده ساختن متن‌ها برای انتشار، ترجمه و کارهای دیگر مرتبط با این‌ها، آشنا شد. در دارالترجمه جمعی فاضل، زبان‌دان و خوش‌قلم کار می‌کردند که فروغی می‌توانست اصول کار را از آن‌ها بیاموزد؛ در ضمن پدرش ترجمه­ های او را از فرانسوی به فارسی با اصل مقابله و ترجمه را ویراش زبانی می‌کرد. مجال حضور در دارالترجمه نصیب هر کسی نمی‌شد و فروغی به واسطه نفوذ پدرش با تجربه‌های آن جمع نخبه آشنا شد، در دارالترجمه جمعی فاضل، زبان‌دان و خوش‌قلم کار می‌کردند که فروغی می‌توانست اصول کار را از آن‌ها بیاموزد؛ در ضمن پدرش ترجمه‌های او را از فرانسوی به فارسی با اصل مقابله و ترجمه را ویرایش زبانی می‌کرد. مجال حضور در دارالترجمه نصیب هر کسی نمی‌شد و فروغی به واسطه نفوذ پدرش با تجربه‌های آن جمع نخبه آشنا شد، اگرچه استعداد، علاقه، پشتکار، ذوق و سلیقه، شم و حس زبانی، دقت علمی و دیگر ویژگی‌های خود او را که برای کارهای پژوهشی و ادبی لازم است، نباید نادیده گرفت. جوانان دیگری هم به ان مجموعه راه یافتند، اما فروغی از کار در نیامدند.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، از چند سال پیش از آغاز جنبش مشروطه‌خواهی که نهادهای مدنی تازه‌ای برای ترویج اندیشه‌های جدید شکل گرفت، فروغی هم جزو جوانان فاضلی بود که در شرکت ملی طبع کتاب به کار پرداخت. او با ده تومان حقوق در ماه برای آن شرکت ترجمه و ویرایش می‌کرد و در زمینه آماده‌سازی کتاب برای انتشار هم شرکت داشت. آشنایی با اصول و فنون ترجمه و نشر، زبان‌دانی و توان مقابله ترجمه‌ها با متن اصلی آن‌ها از جمله قابلیت‌هایی بود که موجب شد فروغی در صف نخستین ویراستاران جدید در ایران هم جای بگیرد.

فروغی تدریس را از بیست‌سالگی آغاز کرد و سال‌ها به تدریس و مدیریت در مدرسه عالی مشغول بود. این وظایف، او را با نیازهای آموزشی محصلان و دانشجویان آشنا ساخت و از موجبات تألیف و ترجمه شماری منابع آموزشی جدید بود که به آن‌ها اشاره خواهد شد. ورود او بعدها به سیاست و سمت‌های متعددش در چند وزارتخانه، او را با نیازهای انتشاراتی در زمینه‌های مختلف هم آشنا کرد. او از جمله دولتمردانی است که در انواع سمتهای مهم سیاسی خدمت کرده است: مدیریت، نمایندگی مجلس، وزارت، سفارت، عضویت در شوراهای عالی به ویژه شوراهای مرتبط با فرهنگ، عضویت در فرهنگستان و نخست‌وزیری. در این سمت‌ها نیازهای بخش‌های مختلف کشور را به منابع به خوبی و ار نزدیک شناخت. اگر بعدها در دوره پهلوی اول و حتی تا سال‌ها پس از او، ترجمه شماری از منابع را بنا به توصیه فروغی یا با الهام از او می‌دانند، به سبب اشرافی است که ار کار در سمت‌های مختلف کسب کرده بود. منابع خارجی در حوزه‌های مرتبط، ایران‌شناسان و منابع خارجی مطالعات ایرانی را می‌شناخت. در نشست‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کلان می‌توانست مسیرهایی را پیشنهاد کند که نتیجه‌اش انتشار برخی منابع است که اکنون در اختیار ماست. فروغی و سیدحسن تقی‌زاده را در درجه نخست و علی‌اصغر حکمت، وزیر فرهنگ و نخستین رئیس دانشگاه تهران را در درجه دوم باید از تأثیرگذاران مهم بر روند ترجمه در ایران پس از قاجار و سیاست‌های ترجمه در سازمان‌های دولتی دوره پهلوی اول به شمار آورد. تقی‌زاده در این زمینه در دوره پهلوی دوم بسیار مؤثر بود.

از فعالیت‌ فروغی در زمینه ترجمه از این‌ها باید یاد کرد:

-         اصول علم ثروت ملل، یا اکونومی پلتیک [اقتصادی]، نوشته پل بورگار، ترجمه از فرانسوی (تهران، 1323 ﻫ.ق)، نخستین اثر به زبان فارسی در زمینه سیاست اقتصادی که سال‌ها متن درسی دوره‌های آموزش عالی بود.

-         بوسه عذرا [داستان]، یا بت روئین، داستانی به قلم جرج رینولدز. این ترجمه را سید حسین صدرالمعالی شیرازی، از استادان دارالفنون، آغاز کرد و به دلایلی ناتمام ماند. فروغی بخش ناقص‌مانده ترجمه را از انگلیسی ترجمه کرد و کتاب را به پایان رساند.

-         تاریخ سلاطین ساسانی [تاریخی]، از جرج رالینسن، از انگلیسی، ویراسته فروغی پدر و همراه با افزوده‌هایی از پدر (تهران، 1314-1316 ﻫ.ق، چاپ سنگی). محمدعلی فروغی ترجمه این کتاب را پیش از بیست سالگی آغاز کرده بود.

-         تاریخ مختصر دولت قدیم روم [تاریخی]، از شارل سینوبو، ترجمه از فرانسوی، درسنامه‌ای برای مدارس (تهران، 1327 ه.ق).

-         تاریخ ملل قدیمه مشرق [تاریخی]، ترجمه از فرانسوی، درسنامه‌ای برای مدارس (تهران، 1318 ﻫ.ق).

-         چرا؟ به این جهت [علمی]، ترجمه مشترک فروغی و کاظم‌خان شیمی از فرانسوی که در فصل گذشته به آن اشاره شد.

-         حکمت سقراط [فلسفی]، حاوی یک خطابه، دو گفتگو و یک رساله به قلم افلاطون، ترجمه از فرانسوی (تهران، 1298 ﻫ.ش)؛ ویراست گسترش‌یافته آن یا نام حکمت سقراط و افلاطون، در دو جلد منتشر شد (جلد اول: تهران، 1316؛ جلد دوم، پس از مرگ فروغی و به کوشش جبیب یغمایی در 1322 منتشر شد). ترجمه این کتاب و مقدمه بلند آن را می‌توان سرفصل تازه‌ای در بیان فلسفی به زبان فارسی به شمار آورد.

-         دوره مختصری از علم فیزیک [علمی]، ترجمه و تدوین، درسنامه‌ای برای مدارس (تهران 1328 ﻫ.ق، چاپ سنگی).

-         سه نمایشنامه مولیر (خسیس؛ طبیب اجباری؛ میرزا کمال...) [ادبی]. در 1316 از فرانسوی ترجمه شد، اما تا 1352 انتشار نیافت. در این سال به مناسبت سیصدمین سال در گذشت مولیر منتشر شد. طبیب اجباری را پیش‌تر اعتمادالسلطنه ترجمه و منتشر کرده بود و قبلاً به آن اشاره شد. در ترجمه فروغی امانت حفظ شده و نام‌ها و تعبیرها و اصطلاح‌ها تغییر نیافته است.

-         سیرحکمت در اروپا ]فلسفی [ این کتاب که ویراست نخست و مختصر آن در 1301 انتشار یافت، به مرور و در چاپ‌های مکرر تکمیل شد و در 1319 به اثر منحصر به فردی در سه جلد به زبان فارسی، درباره تاریخ فلسفه غرب از عصر یونان باستان تا دهه‌های نخستین سده بیستم میلادی، تبدیل شد. این کتاب تألیف و تدوین است و مطالب آن از منابع خارجی، به ویژه فرانسوی، ترجمه و الهام گرفته شده است. سیر حکمت در اروپا، به رغم کمبودها و کاستی‌هایش و نیز بحث‌هایی که در باب ترجمه یا تألیفی بودن آن جرین دارد، فصل تازه‌ای در آشنایی ایرانیان فلسفه‌دوست با تاریخ فلسفه غرب بود. زبان روان، بیان مفهوم و اصطلاح‌ها و تعبیرهای به جای این کتاب، بستری هموار برای ترجمه منابع فلسفی به فارسی فراهم ساخت. این کتاب نشان‌ نمی‌دهد که فروغی صاحب رأی و نظر در زمینه فلسفه و تاریخ فلسفه بوده است، بلکه حاصل کار اندیشمندی را نشان می‌دهد که برای اعتلای اندیشه فلسفی فارسی‌زبانان، از توانایی چشمگیر خود در انتقال مفهوم در قالب زبانی استوار و بیانی ساده و زیباف همراه با ذوق ادبی، سود جست و اثری بی‌مانند به خوانندگان عرضه داشته است.

-         فن سماع طبیعی ]فلسفی [ ترجمه بخشی از طبیعیات کتاب الشفاء ابوعلی سینا از عربی، همراه با توضیحات در موارد لازم (تهران، مطبعه مجلس، 1316).

فروغی برای ترجمه این متن، مدتی فلسفه اسلامی آموخت و مشکلاتش را نزد استادانی چون میرزامهدی آشتیانی و فاضل تونی در این حوزه حل کرد. ترجمه این اثر بدون تحقیق مترجم میسر نبود و این ترجمه را می‌توان در آن دسته از ترجمه‌هایی جای داد که مترجمی با تجربه و مسلط به زبان‌های مبدأ و مقصد، به موضوع تسلط ندارد و با آموختن، پرسیدن، مشورت کردن با اهل فن، حل کردن مشکلات مفهومی نزد آنان، سرانجام بر متن تسلط می‌‌یابد. فن سماع طبیعی درعین‌حال توانایی فروغی را در ترجمه متنی بسیار دشوار فهم از زبان عربی به فارسی نشان می‌دهد. فروغی در 1318 ﻫ.ق با ترجمه بقیه طبیعیات، این اثر را تکمیل کرد.

-         گفتار در روش راه بردن عقل ]فلسفی [ از رنه‌دکارت، ترجمه از متن اصلی فرانسوی، از مهم‌ترین ترجمه‌های فروغی (تهران، 1327 ﻫ.ش). با عنوان‌های اندکی متفاوت و به صورت ضمیمه سیر حکمت در اروپا هم بارها چاپ شده است.

از قول استاد مجتبی مینوی نقل شده است که فروغی کتابی با نام شجره اتراک، تألیف ابوالغازی بهادرخان، به فارسی ترجمه کرده، اما این ترجمه تاکنون منتشر نشده است. اصل این کتاب به زبان ترکی بوده و به زبان‌های آلمانی و فرانسوی ترجمه شده است. احتمال می‌رود فروغی این کتاب را ترجمه فرانسوی آن به فارسی برگردانده باشد.

فروغی در همه آثار تألیفی‌اش شاید از منابع خارجی استفاده می‌کرد، از آن‌ها یادداشت برمی‌داشت، آن‌ها را با نیازهای فرهنگی در زبان مقصد سازگاری و مبنای نوشته‌اش قرار می‌داد. مواد اصلی آیین سخنوری‌ (تهران، 1316 ش) از منابع خارجی است. این شیوه استفاده از منابع، نه عیب که حسن کار تألیف است.

نثر فارسی فروغی از دوره جوانی او و از آغاز کار نویسندگی‌اش از نثرهای خوب زمان خود بود و با گذشت زمان شاخص و شاخص‌تر شد. تسلط به واژگان و ساختار زبان، تسلط به ساده و روان‌نویسی، پرهیز آگاهانه از دشوارگویی و مغلق‌نویسی، در نظر گرفتن خواننده و ذوق زبانی او، دوری جستن از افراط و تفریط و پیروی از اعتدال، چه در تألیف و چه در ترجمه، از ویژگی‌های بارز نثر او بود. 

 

دیباچه - بخش اول کتاب تاریخ ترجمه در ایران از دوران باستان تا پایان عصر قاجار

 

ادامه دیباچه تاریخ ترجمه در ایران

 

 

ترجمه در ایران باستان - عصر پیش از مادها و عصر مادها

 

 

ترجمه در عصر هخامنشیان

 

 

کتیبه‌ی بیستون و ترجمه ی آن

 

 

وضع مبهم ترجمه در عصر سلوکیان

 

 

ترجمه در عصر اشکانیان

 

 

زمینه‌های تاریخی در عصر ساسانیان

 

 

کتیبه‌های ساسانی

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: مراکز علمی

 

 

دیگر مرکزهای علمی در عصر ساسانیان

 

 

نقش نسطوریان

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی آثاری ماندگار (ترجمه‌ی اوستا )

 

 

زند و پازند

 

 

ترجمه‌ی کلیله و دمنه به فارسی میانه

 

 

هزار و یک شب

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی چند شاهکار ادبی

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی چند شاهکار ادبی (بلوهر و بوذاسف، سندباد نامه، طوطی‌نامه، بختیارنامه)

 

 

ترجمه در ایران پس از اسلام (از سده‌های نخستین تا پایان عصر زندیه)

 

 

تحولی بزرگ در ترجمه به فارسی: ترجمه‌های قرآن

 

 

ترجمه در سده‌های سوم و چهارم هـ.. ق

 

 

ادامه ترجمه در سده‌های سوم و چهارم هـ.. ق

 

 

ترجمه در سده‌‌های پنجم و ششم هـ. ق (1)

 

 

قسمت دوم ترجمه در سده‌های پنجم و ششم

 

 

ترجمه‌ی سده‌ی هفتم هـ.ق

 

 

 

ترجمه در عصر مغولان، ایلخانیان، تیموریان

 

ترجمه در عصر صفوی 

 

ترجمه فارسی در شبه قاره هند  

 

ترجمه‌ در دوره افشاریه و زندیه

 

عباس میرزا و ترجمه 

 

ترجمه در عصر محمد شاه قاجار 

 

ترجمه در عصر ناصری (1)

 

ترجمه در عصر ناصری (2)   

 

ترجمه در عصر ناصری (3)

 

ترجمه در عصر ناصری (4)

 

تحولی در ترجمه و در نثر فارسی

 

ترجمه در چند زمینه در عصر ناصری

 

ترجمه در عصر مطفری و مشروطیت

 

محمد علی فروغی : فصلی تازه در ترجمه 

 

نوشته شده در تاریخ 1396/7/18