مرکز خدمات تهران ترجمه
 

ترجمه در عصر مظفری و مشروطیت


ترجمه در عصر مظفری و مشروطیت

زمینه تاریخی و اجتماعی

مظفرالدین شاه (سال‌های حکومت: 1313-1324 ﻫ.ق) میراث غنی ترجمه در دوره پدرش را به ارث برد، اما علاقه‌های پدر را به خواندن به ارث نبرد. دو نهاد مهم هم که در عصر پدرش عامل تحول در روند ترجمه در ایران شدند، یعنی دارالترجمه ناصری و مدرسه دارالفنون، رو به افول نهادند. اگر آن نهادها با همان آهنگ به ترجمه ادامه می‌دادند، با توان بالفعل و بالقوه‌ای که داشتند، آثار بسیاری بر گنجینه ترجمه‌های قاجاری می‌افزودند، اما از دست رفتن انگیزه‌ها درعین‌حال با روند دستخوش دگرگونی در کشور، جنبشی که داشت شکل می‌گرفت و سرانجام به مشروطیت انجامید، همزمان شد و بر همه زمینه‌ها، از جمله بر ترجمه، تأثیر گذاشت. مترجمانی که با حمایت مستقیم یا یارانه‌های دولتی گذران می‌کردند، ممر درآمدشان را از دست دادند و مترجمان دیگری پا به میدان گذاشتند که باید علاقه‌های شخصی یا گرایش‌های سیاسی- اجتماعی خودشان را دنبال و به انگیزه‌های دیگری جز کسب درآمد از راه ترجمه عمل می‌کردند. مخاطبان عمده ترجمه‌ها هم تغییر کردند. عصر جنبش‌ها معمولا عصر رسانه‌های ارتباطی دیگری مانند روزنامه‌ها، مجله‌ها، شب‌نامه‌ها و مانند آن‌ها و عصر محفل‌ها و نشست‌های هم‌اندیشی است که سرعت تکثیر و انتقال پیام در آن‌ها بالاست. روند نسبتاً کُند و گاه نیز بسیار کُند، تولید کتاب با نیازهای عصر جنبش و تحولات سریع تناسب ندارد. این نیازها و این رسانه‌ها بر انتخاب‌ها تأثیر می‌گذارند و مسیر ترجمه را هم لاجرم به سمتی سوق می‌دهند که با جنبش و تحول همسو باشد.

 

 

از زمان آغاز نخستین تحرک‌های مشروطه‌خواهی و تغییر یافتن گرایش‌های سیاسی و سلیقه‌های عمومی، دو رسانه گروهی روزنامه و نمایش، جایگاه دیگری در جامعه یافت. به تناسب کاهشی که در شمار کتاب و تغییری که در نوع و محتوای آن‌ها دیده می‌شود، تغییرهای دیگری را در این دو رسانه جانشین می‌توان دید. در همان دوره جنبش چند مترجم توانا برخاستند که شاید همه آن‌ها خود ساخته بودند و به نیازهای ملموس پیرامون خود پاسخ می‌گفتند. این مترجمان، پس از پیروزی جنبش مشروطه‌خواهی هم به کار خود ادامه دادند و در ادبیات پسامشروطه و تنی چند از آنان در ادبیات دوره پهلوی اول، تأثیرگذار شدند (در صفحات بعد به آن‌ها و کارهایشان اشاره خواهد شد.)

 

 

نهادهای مدنی و ترجمه

در عصر مظفری و بیرون از ساختار دولت و بدون کمک‌ها و یارانه‌های دولتی، چند نهاد مدنی و بهره‌مند از همکاری و حمایت داوطلبانه شماری از مردم، به ویژه دگراندیشان، به تدریج شکل گرفت. در این جا فقط به تأثیرهایی که این نهادها بر ترجمه داشتند اشاره می‌شود. انجمن‌های سّری که بعضی از آن‌ها فقط گرایش سیاسی نداشتند. از جمله نهادهایی هستند که اطلاعات موجود درباره آن‌ها بیشتر است. سوای آن انجمن‌ها، نهادهایی هم بودند که گرایش فرهنگی بر آن‌ها غالب بود؛ از جمله این نهادها:

انجمن معارف با هم‌اندیشی شماری از شخصیت‌های فرهنگی و دولتمردان بانفوذ فرهنگ‌پرور و فرهنگ‌دوست در 1316 ﻫ.ق، تقریبا سه سال پس از قتل ناصرالدین شاه، شکل گرفت. یکی از هدف‌ها و کوشش‌های این انجمن، ایجاد سازمانی انتشاراتی برای تألیف، ترجمه و انتشار کتاب‌های سودمند بود؛ سودمند به معنایی که آن‌ها در آن زمان برای جامعه تشخیص می‌دادند.

 

 

شرکت ملی طبع کتاب که نخست با نام شرکت ترجمه و طبع کتاب فعالیت خود را آغاز کرد، نامی که اهمیت ترجمه را از دیدگاه نام‌گذاران و بنیادگذاران آن نشان می‌داد. روشنگری از راه انتشار ترجمه و تألیف، از هدف‌های اصلی آن شرکت بود. دولت در این شرکت نه سهمی داشت و نه از آن حمایت می‌کرد. این شرکت، ساختاری تشکیلاتی شبیه سازمان‌های انتشاراتی فرنگی داشت و پیدا بود که بانیان آن با فعالیت انتشازاتی در فرنگ آشنایی داشتند. مدیران آن شرکت موضوع، نویسنده، مترجم، منشی/مُهذِب (ویراستار به معنای امروزی) و کتابّ‌آما (آماده‌ساز کتاب) انتخاب می‌کردند. در این شرکت، محمد قزوینی و محمدعلی فروغی و چندتن دیگر، هم ترجمه می‌کردند و هم وظایف ویرایش و کتابّ‌آمایی را انجام می‌دادند. موضوع و تنوع موضوعی کتاب‌های انتشاریافته شرکت ملی طبع کتاب نشان می‌دهد که مدیران شرکت برای پرورش فرهنگ عمومی و با توجه به هدف‌های روشنگرانه‌ای که داشتند، به انتخاب چه کتاب‌هایی روی آورده بودند. از کتاب‌های ترجمه‌شده در آن شرکت از این‌ها می‌توان یاد کرد:

-         پلی در مبادی علوم طبیعی [علمی، نگرشی].

-         تاریخ مختصر اسکندر کبیر [تاریخی].

-         چرا؟ به این جهت [علمی]، ترجمه مشترک محمدعلی فروغی و کاظم‌خان شیمی.

-         سفر هشتاد روزه دور دنیا [داستان علمی- تخیلی]، از ژول ورن، ترجمه محمدعلی فروغی.

-         غرائب زمین و عجائب آسمان [علمی]، ترجمه محمد قزوینی، ویراسته محمدعلی فروغی.

-         کتاب زراعت [کشاورزی]، ترجمه منشی تبریزی.

-         نردبان خرد [فکری].

 

از عنوان کتاب‌ها پیداست که آن ناشر چه کتاب‌هایی را برای ترجمه برمی‌گزید و انتشار می‌داد. مخاطبان این‌گونه کتاب‌ها متخصصان نبودند که شمارشان در آن روزگار انگشت‌شمار بود. ترویج علم جدید و نگرش علمی در میان خوانندگان عمومی، هدف آن ناشر بود. بانیان و مدیران شرکت امید ورزیده بودند که کتاب‌هایشان به فروش برسد، پول آن‌ها برگردد و با بازگشت سرمایه، انتشار آثار دیگری میسر شود، اما شناخت ناکافی آن‌ها از بازار اقتصادی کتاب، پخش، فروش، مشکلات بازگشت سرمایه و به طور کلی چرخه کامل نشر و نیز تحولات سیاسی- اجتماعی ناشی از انقلاب مشروطه و رکود اقتصادی بازار کار و کسب، مانع از تداوم فعالیت‌ها شد و سازمانی که در تاریخ نشر ایران جایگاه کم‌نظیری دارد، پس از مدت کوتاهی تعطیل شد.

 

 

تحصیلات عالی و ترجمه

در 1317 و 1318 ﻫ.ق، به سبب نیاز به تربیت یافتن متخصص و کارشناس، دو مدرسه عالی (برابر با دانشکده) تأسیس شد که در آن‌ها چند استاد خارجی تدریس می‌کردند و دانشجویان در این مدارس زبان فرانسوی را می‌آموختند. از میان دانشجویان این مدرسه‌ها بعدها چند مؤلف و مترجم برجسته برخاستند که به آن‌ها اشاره خواهد شد.

مدرسه علوم سیاسی در 1317 ه.ق در تهران تأسیس شد. هدف از ایجاد این مدرسه، تربیت کردن نیروهایی بود که وزارت خارجه برای امور دیپلماتیک به آن‌ها نیاز داشت. در این مدرسه زبان فرانسوی تدریس می‌شد و چند استاد خارجی هم در آن‌جا تدریس می‌کرند. علی‌اکبر دهخدا و عبدالله مستوفی از جمله دانشجویان تربیت‌یافته در ان مدرسه بودند و محمدعلی فروغی از مدیران آن مدرسه بود. مدرسه چند اثر در زمینه حقوق انتخاب کرد و ترجمه آن‌ها را سفارش داد؛ البته حقوق در معنای گسترده آن روز که گذشته از حقوق قضا، سیاست و اقتصاد و مالیه را هم در بر می‌گرفت.

مدرسه فلاحت مظفری به قصد تربیت متخصص در زمینه علوم و فنون جدید کشاورزی در 1318 ﻫ.ق تأسیس شد. مدیر این مدرسه متخصصی بلژیکی بود. شماری از فارغ‌التحصیلان این مدرسه بعدها نخستین مترجمان منابع جدید کشاورزی و نیز از نخستین مدرسان دانشکده کشاورزی کرج شدند.

شماری از خاندان‌های متمکن از اواخر عصر مظفری به هزینه خود فرزندانشان را برای تحصیلات عالی، یا حتی تحصیل در دبیرستان، به اروپا فرستادند. احتمال می‌رود که آن‌ها تحولات پیش روی را حس کرده و نگران آینده فرزندانشان بودند. در هر حال، در سال‌های واپسین عصر مظفری بر عده دانشجویان مدارس عالی، چه در ایران و چه در خارج، افزوده شد. بنا به آماری که نشریه کاوه، چاپ آلمان، ارائه کرده است، در اواخر دوره قاجاریه، پیش از جنگ جهانی اول، شمار دانشجویان ایرانی که در اروپا تحصیل می‌کردند به حدود 500 تن رسید. از این عده 200 تن در فرانسه، 30 تا 40 تن در انگلیس، 7 یا 8 تن در آلمان و شمار زیادی در سویس تحصیل می‌کردند. بعدها چندین مترجم از میان همین دانشجویان تحصیل کرده و در خارج بیرون آمدند که عده‌ای از آن‌ها درعین‌حال در دانشگاه تدریس یا در وزارتخانه‌ها کار می‌کردند.

 

 

مترجمان عصر مظفری و مشروطه

از بررسی آثاری که در عصر مظفری و مشروطه انتشار یافته است، صورت نسبتاً بالابلندی از مترجمان به دست می‌آید که بیشتر از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه می‌کردند، درعین‌حال آثاری هم از زبان‌های خارجی دیگری چون انگلیسی، روسی، عربی، ترکی عثمانی و چند زبان دیگر به فارسی ترجمه شدند. در زیر، به اسامی برخی مترجمان عصر مظفری و مشروطه که معروف‌ترند اشاره می‌شود:

ابراهیم‌خان نشاط؛ ابوالقاسم سروش؛ ابوالقاسم قراگُزلو (ناصرالملک)؛ احمد دریابیگی (فرماندار بوشهر)؛ بهاءالدین همدانی؛ تاج‌ماه یا آفاق‌الدوله (نخستین مترجم زن)؛ حبیب‌الله هویدا) عین‌الملک) پدر امیرعباس هویدا؛ حسینقلی قاجار (عمادالسلطنه)؛ خلیل‌خان ثقفی (اعلم‌الدوله)؛ رضاقلی؛ زینآلعابدین مترجم‌الملک؛ سعدالملک مافی؛ سیدحسین صدرالمعالی؛ سیدمحمدصادق؛ شیخ ابراهیم زنجانی؛ شیخ محمدباقر قزوینی؛ عبدالرحمان افغان؛ عبدالحسین دُنبلی؛ عبدالحسین میرزاقاجار؛ علی‌اکبرخان ناظم‌الاطباء کرمانی‌(پدر سیعد نفیسی)؛ علی مترجم‌السلطنه؛ علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری؛ عیسی طبیب؛ ماطه ووس ملیک یانس؛ متین‌السلطنه؛ محمدطاهر میرزا قاجار؛ محمدعلی حشمت‌السلطان؛ محمدعلی فروغی؛ محمدعلی نصرت‌السلطان؛ محمد ندیم‌السلطان؛ میرزا باقر خان مترجم تبریزی؛ مشیرالدوله؛ میرزارضا؛ میرزا علی‌خان‌(پسر محمدطاهر میرزا)؛ میرزا علینقلی افتخار الاطبا؛ میرزا نصرالله؛ میرزا یحیی دولت‌آبادی؛ نصرالله‌خان امیر اعظم؛ ولی‌الله حسینی؛ یوسف اعتصامی (اعتصام‌الملک).

از میان مترجمان ذکر شده به برخی اشاره جداگانه‌ای می‌شود:

علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری (1274-1336 ﻫ.ق). او عربی می‌دانست و پیش از آنکه به اروپا برود با زبان فرانسوی آشنا شده بود. در چند سفرش به اروپا کتاب‌هایی را بر پایه شهرت نویسندگان آن‌ها برای ترجمه با خود به همراه آورد. گذشته از این‌که چندین کتاب را خود از عربی و فرانسوی به فارسی ترجمه کرد، بانی ترجمه و انتشار چندین کتاب بود. او پس از انقلاب مشروطه و فتح تهران به دست مشروطه‌خواه به وزارت رسید، از نفوذش استفاده کرد و برای احیای دارالترجمه ناصری کوشید، اما تغییر اوضاع و احوال و نیز بیرون رفتن او از عرصه سیاسی، کوشش‌هایش را بی‌ثمر گذاشت. با این حال، مشوق مترجمان به ترجمه بود و به کارهای فرهنگی بیشتر علاقه داشت. سردار اسعد چند داستان از الکساندر دوما از فرانسوی و چند کتاب هم از عربی ترجمه کرد. نثر ترجمه او تراز اول نیست، اما روان و نسبتاً ساده است. از ترجمه‌های او:

-         دبل گابریل ]داستان[ ‌از اوگست ماکت، 3 ج، ترجمه 1324 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         دختر فرعون ]داستان[ از الکساندر دوما، ترجمه 1324 ﻫ.ق از عربی.

-         روکامبول یا ارث مخفی ]داستان [ از بونسون دوترایل، ترجمه 1326 ﻫ.ق.

-         شوالیه دارمانتال ]داستان[ از الکساندر دوما، ترجمه 1324 ﻫ.ق (این کتاب را چند مترجم دیگر هم بعدها ترجمه کرده‌اند).

-         عشق پاریس ]داستان[ از الکساندر دوما، ترجمه 1322 ﻫ.ق.

-         مادموازل مارگریت کوتیه/مادام کاملیا ]داستان [‌ از الکساندر دومای پسر، ترجمه 1322 ﻫ.ق.

-         هانری سوم، مؤلف؟ ترجمه 1324 ﻫ.ق.

ابوالقاسم‌خان قراگُزلو‌(مشیر حضور؛ ناصرالملک، ‌1282-1346 ﻫ.ق).

او رئیس طایفه قراگزلو، ‌والی همدان، وزیر، از دولتمردان قاجار و نایب‌السلطنه احمدشاه قاجار بود. در رشته علوم سیاسی و مالی در دانشگاه آکسفورد درس خوانده بود، به زبان انلیسی تسلط چشمیگری داشت و فارسی را هم خوب می‌دانست و خوب می‌نوشت. مدتی در وزارت انطباعات به مترجمی مشغول بود و روزنامه‌های فرنگی را برای ناصرالدین‌شاه ترجمه می‌کرد. به رغم توانایی در این دو زبان، فقط تفننی ترجمه می‌کرد. از ترجمه‌های او:

-         اتللوی مغربی]نمایشنامه [ از ویلیام شکسپیر. این ترجمه از شاهکارهای ترجمه از انگلیسی به زبان فارسی به شمار آمده است، ‌ترجمه‌ای دقیق، امین، وفادار به متن و درعین‌حال با زبانی استوار، ساده و نمونه‌ای از نثر فارسی فاخر عصر قاجار.

ترجمه ناصرالملک در زمان خودش انتشار نیافت. حسینعلی خان قراگزلو، ‌34 سال پس از مرگ پدرش، این کتاب را با شمارگانی اندک در 1961 م در پاریس به چاپ رساند و چندی بعد کتاب زمان، ناشری در تهران به مدیریت عبدالحسین آل‌رسول، آن را بازچاپ کرد.

-         تاریخ نادرشاه و مختصری از تاریخ سلاطین مغول در هند ]تاریخی[ از جیمس ]جیمز[ بیلی فریزر، ترجمه در سال 1305 ﻫ.ق از انگلیسی. این ترجمه نشان‌دهنده نثر ساده و تاریخی ناصرالملک است.

-         بازرگان وندیک ]نمایشنامه[ از شکسپیر. گفته دشه است که ناصرالملک این نمایشنامه را که عنوان آن در زبان فارسی به تاجر ونیزی معروف شده، ‌به فارسی برگردانده است. نسخه دستنوشت این نمایشنامه در اختیار خانواه اوست.

ناصرالملک با یک ترجمه درخشان منتشر شده، جایگاه والایی در تاریخ ترجمه به فارسی به دست آورد، اما عمری فعالیت در عرصه سیاسی، برای او نامی نیک بر جای ننهاد.

خلیل‌خان ثقفی (اعلم‌الدوله)، ‌(1279 ﻫ.ق -1323 ﻫ.ش). از محصلان طب دارالفنون بود و تحصیلاتش را به توصیه دکتر تولوزان (طبیب ناصرالدین‌شاه) در فرانسه ادامه داد. پس از بازگشت به ایران، احتمالاً در 1316 ﻫ.ق، ‌در دوره مظفرالدین‌شاه، طبیب مخصوص شاه شد، به کارهای سیاسی و اداری پرداخت و مسئولیت‌هایی را در ایران و در نمایندگی‌های خارج از ایران به عهده گرفت. در کنار کارهای مختلفش به تألیف در زمینه‌‌های مختلف علمی و ترجمه هم می‌پرداخت و ترجمه‌هایش اثر علاقه شخصی و تفنن بود. اثری تألیفی با نام لغت مفصل فرانسه به فارسی از او باقی است. از خلیل‌خان حدود سی ترجمه و تاألیف، ترجمه در زمینه‌های مختلف علمی، ادبی و غیره، بر جا مانده است. از مترجمانی است که سال‌ها به طور مرتب و در زمینه‌های مختلف قلم می‌زد. از ترجمه‌های او از فرانسوی به فارسی:

-         پسر کنت دومومنت کریستو ]داستان، به صورت «کنت دو مُنت کریسطو» هم ضبط شده است[ از ژول لومینا ]نام نویسنده به صورت دیگری هم ضبط شده است و احتمال دارد این نام در ترجمه تغییر یافته باشد[ (تهران، ‌1315-1320 ﻫ. ق، 5 جلد، چاپ سنگی).

-         سرگذشت پلیس، ‌از ژنرال کرشکو.

-         کلید سعادت، از لئون دنی و کامیل فلاماریون، ترجمه 1313 ﻫ.ق از فرانسوی.

جز این‌ها به ترجمه‌های دیگری از او در زمینه علمی و پزشکی، پیش‌تر اشاره شد. نثر ترجمه خلیل‌خان ثقفی روان است و ویژگی‌های نثر قاجاری هم در‌آن دیده می‌شود.

عبدالحسین میرزاقاجار. فرزند مؤیدالدوله، نیز معروف به عبدالحسین میرزا مؤیدالدوله، نوه محمدعلی میرزا دولتشاه، به علوم تسلط داشت و از عربی به فارسی ترجمه می‌کرد. چند کتاب جرجی زیدان را با نثری روان به فارسی برگرداند، از جمله تاریخ تمدن اسلامی، 1329 ﻫ.ق. این کتاب ترجمه دیگری هم دارد (برای ترجمه داستان‌های تاریخی جرجی زیدان، نگاه کنید به ادامه فصل). گفته شده است که داستان پلیس لندن، از گونال دویلی، نخستین داستان پلیسی ترجمه شده به فارسی، کار اوست. (10)

 

یوسف اعتصامی‌(اعتصا‌م‌الملک)، (1291 ﻫ.ق-1316 ﻫ.ش)، پدر پروین اعتصامی، او از پر اثرترین و تأثیرگذارترین مترجمان ادبی در زمان خود بود. در تبریز و در خانواده‌ای دیوانی به دنیا آمد و زیر نظر پدرش به خوبی تعلیم دید و با زبان‌های عربی، ‌ترکی عثمانی و فرانسوی آشنا شد. از جوانی به ترجمه روی آورد و از عربی و فرانسوب به فارسی ترجمه می‌کرد. علامه علی‌اکبر دهخدا او را در ترجمه از فرانسوی به فارسی مترجمی توانا و در ترجمه از عربی به فارسی او را مترجمی کم‌نظیر وصف کرده است. (11)

 

اعتصامی با تأسیس مجله بهار، دریچه تازه‌ای به ادبیات غرب گشود و از راه ترجمه، علاقه‌مندان به آثار ادبی را با آثار و نویسندگان تازه‌ای آشنا کرد. او سال‌ها ریاست کتابخانه مجلس شورای ملی را به عهده داشت و خود نیز به فهرست‌نویسی منابع خطی فارسی و عربی می‌پرداخت. مجلاتی از فهرست منابع خطی این کتابخانه حاصل کوشش اوست. آثاری که او از سه زبان در زمینه‌های مختلف ادبی و غیرادبی به فارسی ترجمه کرده است بسیار زیاد و اگر این آثارکنار هم چیده شود، مجموعه مفصلی تشکیل خواهد شد. ثوره‌الهند ]انقلاب هند[ از هورتست انگلیسی را او به عربی ترجمه کرد و در 1318 ﻫ.ق درحالی‌که بیش از بیست و چند سال نداشت، در مصر چاپ و منتشر شد. این کتاب را پیش از او محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه به نام خانم انگلیسی به فارسی ترجمه کرده بود. کریستنف بالایی که بخشی از ترجمه‌های او را با اصل فرانسوی آن‌ها مقابله کرده است، درباره ترجمه‌هایش این نکات را یادآور شده است: اعتصامی در روای‌ها تا اندازه‌ای آزادانه عمل کرده است؛ در ترجمه نکته‌هایی از قلم افتاده است؛ بعضی قسمت‌ها درست درک نشده است؛ انطباق ترجمه و متن اندک است. به ویژه در مقایسه ترجمه او با ترجمه حسینقلی مستعان از بینوایان ویکتورهوگو، این نکات به طرز بارزتری بیان شده است.(12)

از کتاب‌هایی که یوسف اعتصامی از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است، از این‌ها باید یاد کرد:

-         تربیت نسوان ]آموزشی، تربیتی، اجتماعی[ از قاسم امین، ترجمه در 1318 ﻫ. ق از عربی در تبریز.

-         تیره‌بختان]بینوایان، داستان[ ‌از ویکتورهوگو، ترجمه از فرانسوی (چاپ نخست، تهران، 1303 ﻫ.ش؛ چاپ بعدی، تهران، کمیسیون معارف، 1314).

-         خدعه و عشق ]داستان[ از شیلر (تهران، 1325 ﻫ.ق).

-         سفینه غواصه ]داستان علمی-تخیلی[ از ژول ورن.

-         سیاحتنامه فیثاغورس در ایران، مؤلف؟ (تهران، کمیسیون معارف، ‌1314).

از ترجمه‌های دیگر اعتصامی: ترجمه حال تولستوی؛ نوار (لاله سیاه)؛ روکامبول؛ سقوط ناپلئون سوم؛ طبیب فقرا؛ کاترین هوارد؛ عشق جوانی؛ هانری هشتم و ملکه ششم؛ مادر روکامبول؛ و چندین ترجمه دیگر.

نثر یوسف‌خان اعتصامی ساده، روان و گاه شیوا و بسیار شیوا بود. او به زبان‌های مبدأ و مقصد و به موضوع‌هایی که برای ترجمه برمی‌گیزد تسلط داشت. مترجمان بسیاری از شیوه ترجمه او تأثیر گرفتند و این تأثیر به اندازه‌ای است که می‌توان گفت ترجمه آثار داستانی به فارسی با ترجمه‌های او به مرحله تازه‌ای راه یافته است.

حبیب‌الله هویدا (عین‌الملک)، پدر امیرعباس هویدا. او چند سمت سیاسی در وزارت امور خارجه دانش و در این وزارتخانه به سمت رئیس اداره ترجمه هم منصوب شد. با روزنامه‌ها، از جمله با روزنامه‌های رعد و برق سید ضیاء الدین طباطبایی همکاری داشت. در کنگره نویسندگان ایران در 1325 ﻫ.ش از او به عنوان مترجمی برجسته یاد شده است. او از زبان‌های فرانسوی و عربی به فارسی ترجمه می‌کرد. از ترجمه‌های او:

-         شقایق‌الملوک یا اسرار سلطانی؛ دربار شاهی (تهران، بی‌تا).

-         پسر پاردایان، ‌از میشل زواگو (تهران، 1306 ﻫ.ش)، 6 ج.

-         یوسف و لیلی یا داستان آدم جدید، ‌از نکیلا حداد.(13)

ترجمه‌های دیگر

شماری از کتاب‌ها در عصر مظفری به همان سیاق دوره ناصری و به سفارش دولتی ترجمه شدند و شماری دیگر نه. از نام مترجمانی که برای دولت کار می‌کردند، ‌می‌توان تشخیص داد چه منابعی به سفارش دولتی ترجمه شده‌اند:

-         اسرارالحکمه]فلسفی[ ‌از سدنی رینکسر، ترجمه میرزاعلینقی افتخارالاطبا در 1324 ﻫ.ق در تبریز.

-         اعصار و اسنه اولیه فلزات در ارمنستان روسیه ]دوران پیش از تاریخ ارمنستان[ مؤلف؟ ترجمه ولی‌الله حسینی در 1314 ﻫ.ق.

-         بث‌الشکوی ]درباره تاریخ غزنویان [ از عٌتبی در سه جزء. جزء دوم ترجمه حبیب‌الدین محمد گلپایگانی در 1272 ﻫ.ق از عربی؛ جزء سوم ترجمه علی پسر موسی در 1317 ﻫ ق از عربی.

-         بدایع وقایع نخستین سفر مظفرالدین‌شاه به اروپا ]شرح سفر و دیدار [ از کوربلن، ترجمه رضاقلی پسر جعفرقلی‌خان نیرالملک در 1321 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         پل و ویرژینی ]داستانی عاشقانه و تراژیک[ از برناردن دُ سن پیر، ترجمه ابراهیم نشاط در 1324 ﻫ.ق از فرانسوی. ترجمه این اثر نمونه‌ای از ترجمه‌های دقیق عصر قاجاری است. مترجم برای مطابقت ترجمه با متن اصلی دقت بسیاری به کار بسته است. (14)

-         تاجگذاری و مرگ ناپلئون بناپارات ]داستان تاریخی[ از الکساندر دوما، ترجمه محمدعلی حشمت‌السلطان در 1323 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         تاریخ احمدشاه دُرانی ]تاریخ افغان[ از مؤلفی هندی، ترجمه سیدحسین صدرالمعالی از هندی، تاریخ تحریر نسخه 1319 ﻫ.ق.

-         تاریخ اقصای شرق یا محاربه روس و ژاپن ]تاریخی[ مؤلف؟ ترجمه میرزا باقرخان مترجم تبریزی در 1323-1324 ﻫ.ق، 2 ج.

-         تاریخ ثبت ]تاریخی[ از سویج لندر، ترجمه اسماعیل پسر صحاف‌باشی (لسان‌السلطان) در 1322 ﻫ.ق.

-         تاریخ چین، مؤلف؟ ترجمه اسماعیل (لسان‌السلطان) در 1322 ﻫ.ق از انگلیسی.

-         تاریخ کشف و فتح آمریکا تاریخی‌ از اندریا کوپاسف ترجمه محبعلی در 1315 ﻫ.ق از ترکی استانبولی.

-         تاریخ مختصر یونان ]تاریخی[ از ویکتور دوروی، ترجمه محمدعلی نصرت‌السلطان لولئی در 1321 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         تاریخ یونان ]تاریخی[ از سینبوس، ترجمه میرزاعلی‌خان در 1328 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         ترجمه قانون مدنی ]حقوقی؛ نخستین قانون مدنی به زبان فارسی [‌ مؤلف ؟‌ ترجمه حسینقلی نوری در 1314 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         تمثیل تئاتر، از الکساندر دوما، ترجمه عبدالحسین میرزا مؤیدالدوله در 1323 ﻫ.ق از عربی.

-         تیاتر ضحاک]نمایشنامه[ از سامی بیک، ترجمه میرزا ابراهیم‌خان در 1323 ﻫ.ق از ترکی عثمانی.

-         جغرافیای عمومی، از پیرفنسن، ترجمه مهدیقلی (خان خانان) در 1314 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         جنگ چین و قشون ملل متحده ]تاریخی[ مؤلف؟ ترجمه اسماعیل پسر صحاف‌باشی (لسان السلطان) در 1321 ﻫ.ق.

-         حکایت هرمس مصری]داستان تاریخی[ از جرجی زیدان، ترجمه عبدالحسین میرزا در 1322 ﻫ.ق از عربی.

-         دکامرون، از ژان بکاس فلرانسی، ترجمه احمد دریابیگی از فرانسوی در 1323 ﻫ ق در بوشهر.

-         سفرنامه ارمنستان، ایران، عثمانی، مؤلف؟ ترجمه مهدی در 1316 ﻫ.ق.

-         سیاحتنامه استانلی ]شرح سفر سیاحی آمریکایی به آفریقا[ در سه جلد از مترجمان مختلف، جلد یک به ترجمه محمدصفی پسر ادیب‌الدوله در 1314 ﻫ.ق؛ جلد دوم با عنوان سیاحتنامه هانری استانلی، ترجمه آنتوان (مترجم حضور) در 1309 ﻫ.ق.

-         سفرنامه گولی‌ور در مملکت لی‌لی‌پوت ]داستان [‌ از جاناتان سویفت، ترجمه علی مترجم‌السلطنه در 1319 ﻫ.ق.

-         سیاحتنامه جبال آلپ ]جغرافیایی[ از سیر مارتن کنوای، ترجمه زین‌العابدین مترجم‌الملک در 1323 ﻫ.ق از فرانسوی (اصل کتاب به انگلیسی بوده است).

-         سیاحتنامه دور دنیا، از ژول ورن، ترجمه اُوانس مسیحی در 1314 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         سیاحتنامه کاپیتان کوک، از کیپس انگلیسی، ترجمه میرزا نصرالله در 1319 ﻫ.ق از ترجمه فرانسوی (اصل کتاب انگلیسی است).

-         سیاحتنامه هانری فوشر ]در هند و افغان، جغرافیایی[ ترجمه زین‌العابدین مترجم‌الملک در 1323 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         شرح اختراعات قرن نوزدهم ]علمی؛ تاریخ علم[ مؤلف؟ ترجمه علی‌بخش قاجار از فرانسوی.

-         شرح ماشین خودنویس ]ماشین تحریر/تایپ[ مؤلف؟ ترجمه اسماعیل (لسان‌السلطان) در 1322 ﻫ.ق.

-         طبایع الاستبداد و مصارح الاستبعاد ]سیاسی[ از عبدالرحمن کواکبی، ‌ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار در 1325 ﻫ.ق از عربی.

-         عشق و فضیلت ]داستان[ از برناردن دو سن پیر، ترجمه ابراهیم نشاط در 1324 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         کتاب تیاتر، از الکساندر دوما، ترجمه عبدالحسین میرزا در 1322 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         مانن لسکو]داستان تاریخی [ از آنتوان فرانسوا پژه وو، ترجمه ابوالقاسم سروش در 1322 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         محاربات نادرشاه ]تاریخی، نظامی[ از کشمیش اٌف، ترجمه مصطفی پسر میرسیدمحمد عون‌الملک در 1321 ﻫ.ق از روسی.

-         مختصری از علم حقوق اداره ]حقوقی[ از فودر، ترجمه دانش علی (نصرت‌السلطان)، در 1326 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         مذاکرات انجمن بین المللی کشاورزی، مؤلف؟ ترجمه عیسی طبیب اصفهانی در 1324 ﻫ.ق.

-         معرفه البدایع فی‌الفنون و الصنایع ]فنی-صنعتی[ از لسون دوشوز، ترجمه عیسی طبیب در 1324 ﻫ.ق از فرانسوی.

-         نامه نادری/نادرشاه، از نریمانف، ترجمه تاج‌ماه یا آفاق‌الدوله) در 1322 ﻫ.ق از ترکی استانبولی. آفاق‌الدوله، نخستین مترجم زن، نثری استوار داشت، ترجمه‌اش امین و دقیق بود، اما از لفاظی و عادت‌های نثر منشیانه‌آزاد نشده بود.

-         هانری چهارم ]داستان تاریخی[ از الکستاندر دوما، ترجمه امین دفتر محمد پسر عبدالله در 1323 ﻫ.ق از فرانسوی.

 

ترجمه آثار جرجی‌زیدان

جرجی‌زیدان (1861-1914 م)، نویسنده پر اثر مسیحی مصری، زاده لبنان، از پزشکی و داروسازی به نویسندگی روی آورد و شماری از رویدادها و زندگی شخصیت‌های جهان اسلام را با قلم و نثری شیوا در قالب داستان‌های تاریخی نوشت. آثارش درکشورهای اسلامی و نیز در ایران، با استقبال فراوان روبه‌رو شد و خوانندگان و هواخواهان بسیاری یافت. از دیدگاه محبوبیت میان خوانندگان ایرانی، شاید بتوان او را تقریباً در ردیف الکساندر دوما قرار داد.

 

شماری از آثار جرجی زیدان در عصر قاجار از عربی به فارسی ترجمه شد، از جمله ابومسلم خراسانی و گلنار خاتون (ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار، 1333-1334 ﻫ.ق)؛ انقلاب عثمانی‌ (ترجمه علی‌اکبر قویم‌الدوله، 1329 ﻫ.ق در استانبول)؛ تاریخ سلمی ‌(نیز با عنوان سلمی و عبدالرحمن، ترجمه عبدالحسین میرزا قاجار، 1321 ﻫ.ق)؛ حکایت هرمس مصری (ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار، 1322 ﻫ.ق)؛ خانم شامی (با عنوان دوشیزه شامی هم چاپ شده است، ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار، 1330 ﻫ.ق)؛ سرگذشت آرمانوس، خاتون مصری (ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار، 1323 ﻫ.ق)؛ شارل و عبدالرحمن (4 ج، ترجمه عبدالحریم خلخالی، 1333 ﻫ.ق)؛ عروس کربلا (ترجمه عبدالحسین میرزا قاجار)؛ فتح اندلس (ترجمه ابراهیم‌خان نشاط، 1323 ﻫ.ق)؛ نوزدهم رمضان (ترجمه عبدالحسین میرزاقاجار).

 

دیباچه - بخش اول کتاب تاریخ ترجمه در ایران از دوران باستان تا پایان عصر قاجار

 

ادامه دیباچه تاریخ ترجمه در ایران

 

 

ترجمه در ایران باستان - عصر پیش از مادها و عصر مادها

 

 

ترجمه در عصر هخامنشیان

 

 

کتیبه‌ی بیستون و ترجمه ی آن

 

 

وضع مبهم ترجمه در عصر سلوکیان

 

 

ترجمه در عصر اشکانیان

 

 

زمینه‌های تاریخی در عصر ساسانیان

 

 

کتیبه‌های ساسانی

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: مراکز علمی

 

 

دیگر مرکزهای علمی در عصر ساسانیان

 

 

نقش نسطوریان

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی آثاری ماندگار (ترجمه‌ی اوستا )

 

 

زند و پازند

 

 

ترجمه‌ی کلیله و دمنه به فارسی میانه

 

 

هزار و یک شب

 

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی چند شاهکار ادبی

 

ترجمه در عصر ساسانیان: ترجمه‌ی چند شاهکار ادبی (بلوهر و بوذاسف، سندباد نامه، طوطی‌نامه، بختیارنامه)

 

 

ترجمه در ایران پس از اسلام (از سده‌های نخستین تا پایان عصر زندیه)

 

 

تحولی بزرگ در ترجمه به فارسی: ترجمه‌های قرآن

 

 

ترجمه در سده‌های سوم و چهارم هـ.. ق

 

 

ادامه ترجمه در سده‌های سوم و چهارم هـ.. ق

 

 

ترجمه در سده‌‌های پنجم و ششم هـ. ق (1)

 

 

قسمت دوم ترجمه در سده‌های پنجم و ششم

 

 

ترجمه‌ی سده‌ی هفتم هـ.ق

 

 

 

ترجمه در عصر مغولان، ایلخانیان، تیموریان

 

ترجمه در عصر صفوی 

 

ترجمه فارسی در شبه قاره هند  

 

ترجمه‌ در دوره افشاریه و زندیه

 

عباس میرزا و ترجمه 

 

ترجمه در عصر محمد شاه قاجار 

 

ترجمه در عصر ناصری (1)

 

ترجمه در عصر ناصری (2)   

 

ترجمه در عصر ناصری (3)

 

ترجمه در عصر ناصری (4)

 

تحولی در ترجمه و در نثر فارسی

 

ترجمه در چند زمینه در عصر ناصری

 

ترجمه در عصر مطفری و مشروطیت

 

محمد علی فروغی : فصلی تازه در ترجمه 

 

 

ترجمه در عصر مطفری و مشروطیت

 

محمد علی فروغی : فصلی تازه در ترجمه 

 

نوشته شده در تاریخ 1396/7/17