مرکز خدمات تهران ترجمه
 

ترجمه متون پزشکی ودسته بندی آنواع آن


ترجمه اصطلاحات و متون تخصصی پزشکی

Katrin Herget, Teresa Alegre 
Universidade de Aveiro

1-مقدمه

بررسی ترجمه اصطلاحات و متون تخصصی پزشکی از زبان پرتغالی به زبان آلمانی زمینه ی زیادی برای مطالعات زبان شناختی ترجمه فراهم میکند. این مقاله آن دسته از مشکلاتی را  که دراین مورد پیش می آید بررسی میکند. همه ی زبانهای اروپایی از ریشه های آلمانی –لاتین یکسانی در اصطلاحات پزشکی استفاده میکنند. حفظ و بقا لاتین در زبان های علمی تا قرن نوزدهم سهم بسیار زیادی در تشابهات لغوی در نامگذاری ها و ایجاد اصطلاحات پزشکی دارد. اثر آن را میتوان تا امروز نیز مشاهده کرد.

دانش شناخت ریشه های لاتین کمک زیادی به درک متون تخصصی پزشکی در زبانهای مختلف کمک میکند. مقصود اصلی این مطالعه هم شرح دادن این موارد است و هم طبقه بندی و تجزیه وتحلیل مثالها. ما باور داریم که دسته بندی این موارد به مترجم حرفه ای و دانش جویان کمک خواهد کرد تا در برخورد با  نام بیماریهای بخصوصی در زبان پرتغالی و ترجمه ی آنها به زبان آلمانی راه حل مناسبی بیابند. تمرکز اصلی این مقاله ایجاد ارتباط  بین افراد غیر حرفه ای است، ژورنالیستهایی که برای مطالعه ی آن دسته از عموم مردم که هیچ دانش زمینه ای درباره ی علوم پزشکی ندارند  مینویسند

 

2-عملکرد متون عمومی علمی در زمینه مراقبت سلامتی

 

در طی دهه های گذشته تعداد نشریات علمی برای عموم در زمینه مراقبتهای پزشکی به طور فوق العاده ای افزایش داشته است. از طرف دیگر پیشرفت در تحصیلات باعث شده که بسیاری از تحصیلکردگان غیر حرفه ای خوانندگانی مطلع همراه با علاقه زیاد به مطالب مراقبت پزشکی باشند

 

امروزه افراد بسیار زیادی به یادگیری بیشتر درباره ی بدنشان علاقمند میشوند از طرف دیگر گسترش سریع رسانه و تکنولوژی ارتباط جمعی به طور قطع سهم مهمی در همگانی شدن اصطلاحات پزشکی دارد که امروزه زبان روزمره را شکل میدهد

مراقبت سلامت  یک زمینه ی بسیار وسیع است و بیماران از پزشکانشان انتظار دارند که جزییات بیشتر وبیشتری از اطلاعات پزشکی را در اختیار آنها بگذارند افزایش انتشار متون علمی عمومی سهم بسیار زیادی در گسترش زبان پزشکی در میان عموم را دارد

 

از آنجایی که  استفاده از اصطلاحات پزشکی یک سد در درک بین پزشک و بیمار ایجاد میکند متخصصان ترجیح میدهند که از اصطلاحت رایج در زبان روزمره برای صحبت با بیمارانشان استفاده کنند

 

 

 

با این حال این گونه ارتباط برقرار کردن ممکن است باعث سوتفاهم شود چون واقعیتی که دکتر و بیمار با آن روبه رو میشوند مفاهیم کاملا متفاوتی در باره ی همان موضوع است. برای نمونه در زبان آلمانی دکتر به طور معمول از اصطلاح دیابت استفاده میکند در حالی که بیمار ترجیح میدهد از کلمه ی Zuckerkrankheit  استفاده شود (مشابها در فارسی مردم میل دارند که به جای اینکه بگویند فلانی دیابت دارد بگویند قند دارد) این اصطلاح که مورد پسند عموم است فقط یک نظر کلی درباره ی بیماری است و تنها به یک جنبه از کل شرایط پاتولوژیک بیماری اشاره میکند.

دلیل اصلی برای تحقیق ما بررسی میزان تخصصی بودن اصطلاحات  پزشکی در زبان آلمانی است در حالی که در زبان پرتغالی بسیاری از اصطلاحات به خصوص نام بیماریها معمولا بین پزشکان(ارتباط حرفه ای ها با یکدیگر)   وهمچنین بین  بیماران (ارتباط غیر حرفه ای ها با یکدیگر) یکی است. اما در زبان آلمانی ما به طور معمول با دو اصطلاح برخورد میکنیم که یک مفهوم دارند یک اصطلاح با ریشه ی لاتین و معمولا برای استفاده در بین متخصصان و دیگری که ریشه ی آلمانی دارد و قسمتی از زبان روزمره مردم است

بیاید این موقعیت را به کمک یک مثال به تصویر بکشیم در حالی که پزشکان آلمانی از اصطلاح آپاندیسیت استفاده میکنند درمیان غیر متخصص ها و مردم عادی کلمه ی Blinddarmentzündung  ترجیح داده میشود

وقتی که ترجمه از پرتغالی یا سایر زبانهای رومی  به زبان آلمانی صورت میگیرد واضح است که انتخاب برای اینکه اصطلاحی با ریشه ی لاتین را جایگزین کنیم یا اصطلاح آلمانی را استفاده کنیم  به صورت دلخواه نخواهد بود و اساسا بستگی دارد به گروهی که از آن استفاده خواهند کرد و در واقع مخاطب آن هستند.

ااگر متن مورد نظر برای مخاطبان عمومی ترجمه میشود درست این است که از اصطلاحاتی با ریشه ی آلمانی استفاده شود در حالی که در ترجمه برای مخاطبان متخصص اصطلاح علمی با ریشه ی لاتین مناسب خواهد بود. اگرچه درخواست مترادف بدیهی به نظر میرسد اما این یک واقعیت است که لغات در سیر تکاملی خود دچار تغییراتی میشوند که ممکن است باعث اضافه شدن مشکلاتی در ترجمه شوند

همانطور که در متون اقتصادی شاهد هستیم زبان روزمره ی پزشکی از اصطلاحات تخصصی پزشکی که قبلا منحصرا توسط پزشکان متخصص استفاده میشد پر شده است در ضمن هر روز اصطلاحات جدیدی به زبان اضافه میشود که در مورد متون پزشکی بیشتر این اصطلاحات مربوط به بیماریهای جدید و یا راههای درمانی جدید می باشد.

به هممین دلایل ترجمه متون تخصصی پزشکی ممکن است یک مشکل زبان شناختی ترجمه به حساب بیاید . به همین دلیل  است که ما قصد داریم  در مشخص کردن یک دسته از مشکلات ترجمه که در متون پزشکی  با آن مشکلات روبه رو میشویم  شرکت کنیم.  و سعی داریم راه حلهایی برای حل مشکلات خاص ترجمه در متون تخصصی پزشکی ارائه دهیم

بنابراین ما بر روی متون علمی عمومی پرتغالی که ازاینترنت بدست آمده است تمرکز کردیم. این متون آشکارا در بخش نشریات عمومی و در مجلات مراقبت از سلامت و جزواتی که  برای مخاطب و خواننده ی عام کاربرد دارند یافت می‌شوند و بسیاری از این متون به وسیله ی ژورنالیستهای تکنیکال نوشته میشوند نه به وسیله ی پزشکان

3-پیشینه ی تئوری

زبان پزشکی از دسته ی زبانهای تخصصی است چنین زبانهایی با زبان روزمره متفاوت می باشند و برای استفاده و ارتباط برقرار کردن بین متخصصان کاربرد دارند. این زبانها قسمتی از سیستم زبانی هستند تا مقاصد ویژه ای را محقق کنند و میتوانند به شکلهای مختلفی تقسیم بندی شوند. چنین دسته بندی مشکل است، چون این زبان ها به طور ثابت در حال توسعه هستند و تا حدودی با زبان روزمره همپوشانی دارند. Lothar Hoffmann (1985) دو راه جدا از دسته بندی زبانها را برای مقاصدمختلف ارائه داد: یکی با دیدگاه عمودی یکی با دیدگاه افقی ... تقسیم بندی افقی از پایه های متفاوت موضوعات مختلف دانش ساخته شده است و به وسیله ی ساختار بازشان مشخص میشود بدین معنی که به دلیل تکامل علم، دنیاهای جدیدی به طور پیوسته خلق میشوند

درحالی که تقسیم بندی عمودی به جداسازی بر اساس سطح انتزاعی بودن و نوع متن، راویان متون و غیره توجه می کند تجزیه و تحلیل ما بر اساس  توپولوژی (نوع شناسی) که Löning (1981) ارائه داده است می باشد او چهار سطح اصلی را بر اساس درجه ی تخصصی بودن، کسانی که در ارتباط شرکت دارند و همچنین هدف از متن یا گفتگو افتراق داده است

حالت 1- وقتی هر دو طرف ارتباط حرفه ای هستند( متخصص- متخصص)

 communication partners: professional - professional (doctor - doctor)

هدف: انتقال دانش تخصصی جاری

سبک: متون علمی و تخصصی پزشکی

مثال: گزارشهای خلاصه شده، مقالات،

حالت 2-یکی از طرفین ارتباط کاملا حرفه ای است و طرف دیگر نیمه حرفه ای ( استاد متخصص- دانشجوی پزشکی و پرسنل پزشکی)

 communication partners: professional - semi-professional (doctor - medicalstudent/health personnel)

 

هدف: انتقال دانش پایه

سبک: دستورالعمل

مثال: کتابهای درسی – هندبوکها- مونوگرافها

حالت 3- یکی از طرفین ارتباط کاملا حرفه ای و طرف دیگر غیرحرفه ای است ( دکتر- بیمار)
 communication partners: professional - non-professional (doctor - patient)

 

هدف: آموزش و دستورالعمل کاربردی

سبک: آموزشی

مثال: کتاب ها و نوشته ها و دستورالعملهای آموزشی برای بیماران

حالت 4- هر دو طرف ارتباط غیرمتخصص هستند ( ژورنالیستها- خوانندگان)

  communication partners: non-professional - non-professional (journalist - reader)

هدف بالا بردن علاقه عموم و حل مشکلات عمومی

سبک: متون علمی عمومی

مثال: مقالات روزنامه ها- مجله ها ی عمومی و مجلات سلامتی

توپولوژی «لانینگ» جزییات زیادی دارد و بنابراین به عنوان یک چارچوب تئوریک برای این تحقیق مناسب است. از آنجایی که بحث ما  بر روی متون عمومی علمی که برای خوانندگان غیر حرفه ای نوشته شده است متمرکز است ما به طور اختصاصی روی  دسته سه و چهار کار میکنیم

4- مطالعه موردی Case studies

به منظور فهمیدن دشواری‌هایی که در ترجمه از زبان پرتغالی به زبان آلمانی پیش می آید بایستی در نظر داشته باشیم که زبان آلمانی به خصوص  واژه نامه علمی آن به شدت از اصطلاحات یونانی و لاتین تاثیر پذیرفته است. تاثیر استفاده از لاتین در متون پزشکی تا بعد از قرن 18 ادامه داشته است با جانشینی مداوم زبانهای کلاسیک به وسیله ی زبانهای بومی این روند رو به کاهش گذاشت با این وجود دایره ی واژگان تخصصی پزشکی هنوز به شدت تحت تاثیر  ریشه های یونانی و لاتین است همان طور که سایر زبانهای اروپایی نیز چنین است.

در زبان آلمانی اکثریت واژه های تخصصی پزشکی از لاتین و یونانی مشتق شده است اما این اصطلاحات به زبان عمومی نرسیده اند. غیر متخصص ها از اصطلاحات موازی که ریشه ی آلمانی دارند برای بیان بیماری ها و شرایط سلامتی خودشان استفاده میکنند.

بنابراین در طول قرنها دو تفاوت لغوی به طور همزمان ایجادشده است از طرفی شکلهای تخصصی  که مورد استفاده ی پزشکان بوده است و از طرف دیگر شکلهای عمومی آلمانی که مردم از آن استفاده میکنند. با توجه به نوع ترجمه و یا نوع متن ضروری است که سطوح ثبت متفاوت به کار گرفته بشود و تغییرات ممکن در واژه نامه ایجاد شود. به ویژه وقتی که ترجمه از یکی از زبانهای اروپایی به زبانی مثل پرتغالی اتفاق می افتد چرا که این در این زبان گاهی اوقات فقط یک اصطلاح وجود دارد که به ریشه ی لاتین  مربوط میشود.  فرگشت اخیری که تحت تاثیر اصطلاحات آنگلو- آمریکن در دانش اتفاق افتاده است نیز بایستی در نظر گرفته شود. زبان انگلیسی به شدت تحت تاثیر  قرار گرفته است و هنوز هم تحت تاثیر است زبان علمی نیز در جریان این تاثیر پذیری اصطلاحات زیادی را به زبان آلمانی معرفی کرده است چه در زمینه ی زبان تخصصی آلمانی و چه در زمینه ی زبان عمومی آلمانی

اصطلاحاتی که در این مطالعه تجزیه و تحلیل شده اند از متون متنوع زیادی انتخاب شده اندو بسیاری از مثالها  در کلاسهای عملی ترجمه تجربه شده اند. علی رغم محدود بودن، این گروه از اصطلاحات اجازه میدهند که ما مشخصات مشکلات  تیپیک ترجمه را بررسی کنیم

بر طبق نوع ترجمه شرح داده شده در این مقاله مترجم وقتی که متون عمومی را ترجمه میکند بایستی بین اصطلاح آلمانی ومعادل یونانی- لاتین آن یکی را انتخاب کند. سه دسته اصلی را میتوان در ترجمه اصطلاحات پرتغالی به آلمانی مشخص کرد

 

1-    ترجمه به طوری که اصطلاحت از یونانی و یا لاتین کافی هستند

2-    ترجمه ای که هر دو اصطلاح در آن ظاهر شده است یعنی کلمه ی شناخته شده ی آلمانی که به وسیله ی پرانتز حاوی ریشه ی اصطلاح همراه آن است

3-    ترجمه که فقط اصطلاح آلمانی در آن کافی است برای اینکه اصطلاح ریشه ای آن فقط به وسیله ی متخصص شناخته شده است

دسته ی اول استفاده از ریشه ی یونانی و لاتین


Use of the erudite term (Greek and Latin origin)

گاهی فقط میتوان از کلمه و اصطلاحی که مشتق از لاتین یا یونانی است استفاده کرد زیرا هیچ اصطلاح معادل دیگری با ریشه ی آلمانی برای آن انتخاب نشده است در این موارد که تنها یک معادل وجوددارد با هیچ مشکل زبان شناختی در ترجمه مواجه نخواهیم بود. البته مواردی هست که با وجود معادل عمومی اصطلاح تخصصی به تنهایی برای متون عمومی علمی کافی است. علت این اتفاق همیشه یکسان نیست بنابراین در قسمت بعدی تجزیه وتحلیل خواهد شد.

A - 1 Inexistence of a Germanic term

Portuguese

German

(Latin and Greek origin)

Acne

Akne

Alergia

Allergie

Apatia

Apathie

Asma

Asthma

bronquite

Bronchitis

difteria

Diphterie

edema

Ödem

embolia

Embolie

trombose

Thrombose

در مثالهای قبلی  بیماریهایی که نام برده شده  و مشکلات سلامتی برای عموم شناخته شده است و هیچ کلمه ی معمولی و روزمره ی آلمانی به عنوان جایگزین وجود ندارد

 

 

 

 

 

 


A - 2 Preferential use of the erudite term (of Greek / Latin origin) because of its scientific precision

Portuguese

German

(exact term)

German

(fuzzy term)

angina de peito

Angina pectoris

Herzenge

diabetes

Diabetes

Zuckerkrankheit

escoliose 

Skoliose

Seitverbiegung der Wirbelsäule

exoforia / esoforia

Exophorie / Esophorie

Schielen nach außen bzw. innen

leucemia

Leukämie

Blutkrebs

taquicardia

Tachykardie

Herzrasen, Herzjagen

 


A - 3 Preferential use of the erudite term (of Greek / Latin origin) to prevent possible negative connotations

Portuguese

German

(adequate term)

German

(non-adequate term)

adiposidade 

Adipositas

Fettsucht

anorexia

Anorexie

Magersucht

bulimia

Bulimie

Ess- und Brechsucht

disfunção eréctil

erektile Dysfunktion

Impotenz

flatulência

Flatulenz

Blähsucht

مثال بالا گروهی از بیماری ها را به تصویر میکشند که تابو هستند و توسط جامعه پذیرفته شده نیستند و اغلب مربوط به مسمومیت ها ی غذایی یا بیماری های مقاربتی هستند در این موارد اصطلاح علمی که از لاتین و یونانی مشتق شده است کاربرد دارد و به نظر میرسد  بار معانی منفی اصطلاح آلمانی را خنثی میکند.


A - 4 Preferential use of the erudite term (of Greek / Latin origin) due to an old-fashioned Germanic term

Portuguese

 

German

(adequate term of Greek or Latin origin)

German

(old-fashioned popular term)

Anemia

Anämie

Bleichsucht

doença de Huntington / coreia de Huntington

Chorea Huntington

Veitstanz

Epilepsia

Epilepsie

Fallsucht

febre tifóide

Typhus

Fleckfieber

Hepatite

Hepathitis

Gelbsucht

Sífilis

Syphilis

Franzosenkranheit

Tuberculose

Tuberkulose

Schwindsucht

مثالهایی که در بالا به آنها اشاره شده است ثابت میکند که تحت تاثیر زمان و تغییرات زبان بعضی از اصطلاحات قدیمی شده اند  و از مد افتاده اند و به تدریج از متون تخصصی مورد استفاده در رسانه ها حذف میشوند در بعضی از موارد مثل مورد A5 بیماری آنقدر نادر است که فقط متخصص ها و یا محققان و خانواده ی بیماران آن را می شناسند وقتی به چنین بیماری هایی در رسانه های عمومی اشاره میشود معمولا خود اصطلاح علمی به کار میرود و هیچ ترجمه عمومی برای آن وجود ندارد.


A - 5 Use of the erudite term (of Greek / Latin origin) due to the rareness of the disease (orphan diseases)

Portuguese

German

Hipofosfatasia

Hypophosphasie

limfangioleiomiomatose

Lymphangioleiomyomatose

Listeriose

Listerose

mucoviscidose 

Mukoviszidose


B - Use of popular term and introduction of erudite term as additional explanation

Portuguese

German

apendicite

Blinddarmentzündung (Appendizitis)

arritmia

Herzrhythmusstörung (Arrhythmie)

gastrite

Magenschleimhautentzündung (Gastritis)

glaucoma

Grüner Star (Glaukom )

meningite

Hirnhautentzündung (Meningitis)

pneumonia

Lungenentzündung (Pneumonie)

poliomielite

Kinderlähmung (Poliomyelitis)

sinusite

Nebenhöhlenentzündung (Sinusitis)

در تلاش برای روشن کردن اصطلاح و آموزش عمومی،گاهی اوقات ژورنالیستهای حوزه ی علوم عمومی از اصطلاحات متداول و روزمره  زبان استفاده میکنند و اصطلاح تخصصی با ریشه ی لاتین را به منظور روشن شدن معنی به متن اضافه میکنند. چنین اصطلاحاتی معمولا به بیماری ها و درمانهای جدید یافت شده اشاره میکند و یا از دسته مسائلی هستند که در همان دوره ی زمانی در بین مردم شایع است. از طرفی بسیاری از لغات آلمانی از مدافتاده و قدیمی شده اند در این موارد مترجم و ژورنالیست از کلماتی استفاده میکند که در واقع اصطلاح تخصصی است اما به قسمتی از زبان عمومی تبدیل شده است


C - Use of the popular term (of Germanic origin)

Portuguese

German

(Germanic origin)

German

(non-adequate term)

apneia

Atemstillstand

Apnoe

cataratas

Grauer Star

Katarakt

conjuntivite

Bindehautentzündung

Konjunktivitis

constipação (rinite)

Schnupfen

Rhinitis

dor de cabeça (cefaleia)

Kopfschmerzen

Cephalea

dor de dentes

Zahnschmerzen

Dentalgie

estrabismo

Schielen

Strabismus

sinusite

Nebenhöhlenentzündung

Sinusitis

tosse convulsa

Keuchhusten

Pertussis 

در مثالهای بالا به مشکلات سلامتی عمومی اشاره شده است که عموم مردم از زمان های دور با آن آشنا هستند، ترجمه این اصطلاحات از زبان پرتغالی به آلمانی مشکلی را نشان میدهد چرا که کلمات تخصصی که در زبان پرتغالی برای آنها وجود دارد همانند آنچه در آلمانی است برای عامه آشنا نیست. در این مورد توصیه میشود که دانشجویان با آگاهی از این مساله  بر اساس نوع متن لغت مناسب را انتخاب کنند

5-نتیجه گیری

وقتی متون عمومی پزشکی و اصطلاحات پزشکی آن از پرتغالی به آلمانی ترجمه می‌شود. در اغلب موارد در هنگام ترجمه ی متون عمومی پزشکی و متون تخصصی پزشکی از پرتغالی به آلمانی، دانشجویان برای انتخاب کلمه ی مناسب احساس سردرگمی میکنند، آنها مردد هستند که واژه ی متداول در زبان روزمره را انتخاب کنند یا از واژه ی متداول در زبان تخصصی پزشکی آلمانی که ریشه را در خود دارد استفاده کنند

چالش مشابهی برای مترجم متون تخصصی پزشکی پیش می آید، او باید برای انتخاب یک اصطلاح به تصمیم مناسب برسد. در این مقاله  برای تجزیه و تحلیل دشواریهای پیش رو با استفاده از یک توپولوژی ثابت مشکلات ترجمه را به سه دسته ی اصلی تقسیم کردیم. یکی از این دسته ها به چند زیرگروه تقسیم شد. و دسته ای که مورد نظر ماست آن دسته ای است که برای پیشبرد درک بهتر متون پزشکی توسط خوانندگان غیرمتخصص کاربرد دارد

ما همچنین مشاهده کردیم که در ترجمه متون تخصصی پزشکی برای عموم تمایل خیلی زیادی به همگانی شدن اصطلاحات تخصصی با ریشه ی اصلی آنها وجود دارد. این متون تخصصی معمولا به وسیله مترجم های تکنیکال برای خواننده ی غیر متخصص به منظور اطلاع رسانی یا راهنمایی آنها نوشته شده است با این حال بسیار مهم است که بدانیم زبان غیر حرفه ای امروزه با آنچه در چند دهه پیش متداول بوده بسیارمتفاوت است.

امروزه بسیاری از بیماران به یادگیری درباره ی بیماری های شایع، علائم بیماریها و راههای جلوگیری از آنها بسیار بیشتر از پیش اهمیت میدهند. بیماران امروزی بسیار کنجکاوتر هستند و همچنین درخواستهای زیادی دارند. علت این واقعه تمایل کلی برای همگانی شدن دانش در جامعه است. بنابراین میتوان انتظار داشت که در آینده اصطلاحاتی که ریشه ی لاتین دارند در متون عمومی بیشتر دیده شود.


References:

Eckart, Wolfgang U. (2005): Geschichte der Medizin. Berlin: Springer.

Hoffmann, Lothar (1985): Kommunikationsmittel FachspracheEine Einführung. Tübingen: Narr

Löning, Petra (1981): „Zur medizinischen Fachsprache. Stilistische Gliederung und Textanalysen". In: Muttersprache 91, 79-92.

Porter, Roy (2006): The Cambridge History of Medicine. Cambridge: Cambridge University Press.

http://translationjournal.net/journal/49medical1.htm

 

 

 

با ما مکاتبه کنید 

dozabanebooks@gmail.com

 


 

 

نوشته شده در تاریخ 1394/1/31